Kanserde teşhis süreçleri artık günlerle değil, dakikalarla ölçülüyor. Yeni kuşak moleküler ve genetik testler sayesinde, olağanda yaklaşık bir ay süren tahliller çok kısa müddette tamamlanarak tümörün temel biyolojik özellikleri ortaya konabiliyor. Teşhis süreçlerindeki bu sürat kazanımı, bilhassa cerrahi sırasında alınan kararlar açısından hayati ehemmiyet taşıyor. Acıbadem Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Patoloji Anabilim Kolu Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ayça Erşen Danyeli, tanıya sürat kazandıran bu teknolojilerin klasik patoloji anlayışını kökten değiştirmekte olduğunu belirtiyor.
Tanı süreçlerinde gelinen bu ileri noktanın en çarpıcı örneklerinden biri beyin tümörleri alanında yaşanıyor. Artık sadece mikroskop altında görülen hücre yapıları değil, tümörün moleküler ve epigenetik imzası da teşhisin merkezine yerleşiyor. Dünya Sıhhat Örgütü’nün (WHO) yeni sınıflamalarında da bu yaklaşımın benimsendiğine dikkat çeken Prof. Dr. Ayça Erşen Danyeli, beyin tümörlerinde teşhisin artık tek bir test ya da tek bir manzaraya dayanmadığını vurguluyor. Tümörün mikroskopik özellikleri, genetik yapısı, hastanın klinik bulguları ve MR imajları birlikte bedellendiriliyor; böylelikle teşhis doğruluğu artıyor ve hastaya en uygun tedavi planı oluşturulabiliyor.
Tanı hızlandıkça tedavi yaklaşımı da değişiyor. “Kansere dakikalar içinde tanı” tabiri, tüm DNA’nın baştan sona tahlil edilmesinden fazla, hastalık açısından kritik genetik bilgilerin çok kısa müddette elde edilebilmesini tabir ediyor. Prof. Dr. Ayça Erşen Danyeli, bilhassa nanopore üzere gerçek vakitli dizileme teknolojilerinin DNA’dan gelen sinyali anında okuyabilmesi sayesinde bu suratın mümkün hale geldiğini belirtiyor.
Prof. Dr. Ayça Erşen Danyeli, “Yürütmekte olduğumuz projelerde, ‘frozen’ tekniğiyle ameliyat sırasında tümörden alınan doku örneklerinin anında dondurulup incelenmesiyle, dakikalar içinde tümörün temel moleküler profilini elde edebiliyoruz. Bu yaklaşım, günler sürebilen klasik testlere kıyasla klinik karar süreçlerinde büyük bir dönüşüm manasına geliyor” diyor.
Mikroskop Yetmiyor; Kanserde Genetik Kodlar Konuşuyor
Moleküler testler bugün en yaygın olarak beyin tümörleri, akciğer kanseri, göğüs ve kolorektal kanserler ile hematolojik kanserlerde kullanılıyor. Prof. Dr. Ayça Erşen Danyeli, mikroskop altında birbirine çok benzeyen iki tümörün moleküler olarak büsbütün farklı olabildiğini ve bunun hastanın alacağı tedaviyi kökten değiştirebildiğini belirtiyor:
“Mikroskop altında tıpkı görünen tümörler biyolojik olarak çok farklı davranabiliyor. Bu fark bilinmeden uygulanan bir tedavi, hastayı yanlış bir yola sürükleyebilir. Bilhassa akciğer kanseri üzere kimi tümörlerde, belli genetik mutasyonlar saptandığında kemoterapi yerine maksada yönelik akıllı ilaçlarla çok daha tesirli sonuçlar elde edilebiliyor”…
Genetik testler artık sırf “Bu tümör nedir?” sorusuna değil, “Bu hastada hangi tedavi işe fayda?” sorusuna da karşılık veriyor. Prof. Dr. Ayça Erşen Danyeli, “Bazı genetik değişiklikler, makul ilaçlara hassaslığı ya da direnç riskini evvelce gösterebiliyor. Bu sayede hastalar etkisiz tedavilerden korunurken, en uygun tedaviye daha baştan yönlendirilebiliyor” tabirlerini kullanıyor.
Metilasyon Tahlili ve Ameliyat Sırasında Genetik Tanı
Beyin tümörlerinde son yılların en güçlü teşhis yaklaşımlarından biri olan tümör DNA metilasyon tahlili, bilhassa tanısı sıkıntı ve atipik olgularda belirleyici rol oynuyor. Prof. Dr. Ayça Erşen Danyeli, bu yolun teşhis doğruluğunu artırdığını, az tümör alt tiplerinin itimatla ayırt edilmesini sağladığını ve böylelikle klinik seyrin daha öngörülebilir hale geldiğini vurguluyor.
Avrupa Birliği çatısı altında TRANSCAN projesi kapsamında yürütmekte oldukları çalışmaların, tümörle ilgili genetik bilgileri ameliyat sırasında cerraha ulaştırmayı hedeflediğini belirten Prof. Dr. Ayça Erşen Danyeli’ye nazaran, DNA’yı anlık olarak okuyabilen nanopore dizileme teknolojisi bu dönüşümün en değerli anahtarlarından biri.
Prof. Dr. Ayça Erşen Danyeli, “Ameliyat sırasında alınıp dondurulduktan sonra incelenen doku örneklerinden neredeyse eş vakitli olarak tümörün moleküler profilini elde edebiliyoruz. Patolog mikroskopta frozen (dondurulmuş doku) kesitini değerlendirirken, eş vakitli olarak tıpkı dokudan DNA izole edilip genetik tahlil başlatılıyor. Böylelikle cerrahi grup, operasyon devam ederken kritik bilgilere sahip olabiliyor ve ameliyat bu bilgilere nazaran şekilleniyor. Bu yaklaşım, gelecekte ‘ameliyat sırasında genetik tanı’ kavramının standart hale gelmesinin önünü açıyor” diyor.
Görüntüleme Artık Tümörün Biyolojisini de Gösteriyor
Beyin tümörlerinde radyolojinin rolünün de değiştiğini vurgulayan Prof. Dr. Ayça Erşen Danyeli, ileri görüntüleme yollarının moleküler ve patolojik datalarla entegre edildiği projeler yürüttüklerini belirtiyor. Bu sayede cerrahi planlama, tedavi karşılığı ve nüks riski daha gerçek öngörülebiliyor.
Acıbadem Üniversitesi bünyesinde kurulan Beyin Tümörleri Araştırma Grubu’nun (Acıbadem University Brain Tumor Research Group-AUBTRG) patoloji, moleküler biyoloji, radyoloji, biyoinformatik, beyin cerrahisi ve onkolojiyi tıpkı çatı altında buluşturduğunu aktaran Prof. Dr. Ayça Erşen Danyeli, bu multidisipliner yapının bilimsel üretimi hızlandırdığını söylüyor.
Tümörün Kapalı Haritası Ortaya Çıkıyor
Türkiye’de birinci kere Acıbadem Üniversitesi’nde altyapısı kurulan mekansal transkriptomik (spatial transcriptomics) yöntemine de değinen Prof. Dr. Ayça Erşen Danyeli, bu teknolojinin bir tümörü oluşturan farklı hücrelerin dokudaki pozisyonlarını ve hangi genleri etkin kullandıklarını bozmadan ortaya koyduğunu belirtiyor. Prof. Dr. Ayça Erşen Danyeli, “Bu teknikle tümörü adeta bir harita üzere okuyabiliyor, hangi bölgenin agresif, hangisinin tedaviye dirençli olduğunu anlayabiliyoruz. Tıp artık hastalığı değil hastayı merkeze alan, moleküler datalarla desteklenen bir yaklaşım benimsiyor. Biz Acıbadem Üniversitesi’nde, tümör hücrelerinin yalnızca ne olduğunu değil, nerede ve nasıl davrandığını da ortaya koyan çalışmalar yürütüyoruz. Patoloji ise klinik karar süreçlerinin tam merkezinde yer alıyor” diyerek kelamlarını tamamlıyor…
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
