Üsküdar Üniversitesi Türkçe Öğretim Uygulama ve Araştırma Merkezi (ÜSTÖMER) Müdürü, Türk Dili Bölümü Öğr. Gör. Selçuk Duman, tabirlerin Türkçedeki yeri, yanlış kullanımların doğurduğu sonuçlar ve lisan şuuru üzerine değerli değerlendirmelerde bulundu.
Dilimizde tabirler omurga vazifesi üstleniyor
Deyimlerin, “az kelamla çok şey anlatma” sanatının en değerli ve varlıklı bir yanını temsil ettiğini lisana getiren Öğr. Gör. Selçuk Duman, “Yüzyılların deneyimi, sevinci, hüznü ve hayat görüşü, tabirler sayesinde yaşayan sözlere dökülüp günümüze ulaşmıştır. Uzun uzun anlatılması gereken karmaşık bir ruh halini yahut toplumsal bir durumu, iki-üç sözlük bir tabirle özetleyebilmek, insanımızın pratik zekâsını ve lisanımızın tabir kabiliyetini gösterir. Bu istikametiyle lisanımızda tabirler, mecaz ve benzetme manalarıyla adeta omurga vazifesi üstlenmektedir.” dedi.
Deyimlerin bozulması kültürel hafızanın silinmesidir
Deyimlerin yanlış kullanılmasının sırf bir “dil hatası” olarak görülmemesi gerektiğini vurgulayan Öğr. Gör. Selçuk Duman, “Deyimlerin bozulması katiyetle kültürel ve zihinsel bir kayıptır. Her tabir, ardında o tabiri doğuran bir kıssa, bir gelenek yahut tarihi bir olay barındırır. Tabiri bozduğunuzda, o tarihi bağı koparmış ve kültürel kodları silmiş olursunuz. ‘Dilsel hata’ deyip geçmek, sıkıntının ciddiyetini hafife almaktır. Hakikaten, sözler kaybolduğunda, o sözlerin taşıdığı ‘dünya görüşü’ de kaybolur.” diye konuştu.
Yanlış bilinen birtakım deyimler
Günlük lisanda sıkça yanlış kullanılan tabirlere de örnek veren Duman, “Yaygın olanlarını şöyle söyleyebiliriz: ‘Göz var nizam var’ hatalısıdır; doğrusu ‘Göz var izan (anlayış) var’dır. Tekrar ‘Zürafanın düşkünü, beyaz giyer kış günü’ diye bilinen tabirin aslı ‘Zürefanın (zarif kimselerin) düşkünü’dür. Mevzunun hayvan olan zürafa ile ilgisi yoktur. ‘Aptala malum olur’ kelamı de aslında ‘Abdala (ermiş kişiye) malum olur’ formundadır. Bu yanılgılar, tabirin art planda yüklendiği bilgi ve gelenek mirasını yok edip, cümleyi anlamsız ve kıymetsiz hale getirebiliyor.” formunda konuştu.
Bu bir doğal değişim değil, lisanın yozlaşması
Deyimlerin vakitle bozulmasının lisanın doğal evrimi olarak değerlendirilmemesi gerektiğini vurgulayan Öğr. Gör. Selçuk Duman, “Dilde doğal değişim ve gelişim vardır lakin tabirlerin bozulması çoklukla ‘bilgisizlik’ ve ‘kulaktan dolma kullanım’ kaynaklıdır. Benzetme istikametini anlamadan, sözün ses benzerliğine aldanarak yapılan yanlışlar (Safe yerine safa, izan yerine nizam gibi), vakitle yaygınlaşarak doğruyu kovuyor. Bu doğal bir evrim değil, lisanın yozlaşmasıdır.” tabirinde bulundu.
Dijital ortam ‘galat-ı meşhur’ üretiyor
Sosyal medya ve dijital platformların lisan üzerindeki tesirine de değinen Öğr. Gör. Selçuk Duman, şöyle devam etti:
“Dijital ortam, ‘galat-ı meşhur’ (yaygın yanlış) üretim fabrikası üzere çalışıyor. Yanlış bir kullanım toplumsal medyada tanınan olduğunda, doğrusunu bilenler bile azınlıkta kalarak insanı ‘acaba ben mi yanlış biliyorum’ kuşkusuna düşüyor. Lisanın standartlarını belirleyen kurumlar yerine, toplumsal medya fenomenlerinin lisan kullanımı, belirleyici olmaya başlıyor ki bu da Türkçenin kuralsızlaşması riskini ortaya çıkarıyor.”
Deyimlerin manasını bilmeden kullanmak lisana yabancılaşmaktır
Deyimlerin bilinçsiz kullanımının, bireyin kendi lisanına yabancılaşmasının bir göstergesi olduğunu tabir eden Duman, “Anlamını bilmeden tabir kullanmak, rotasını bilmeden gemi kullanmaya misal. Bu durumda lisan kazaları yapılması kaçınılmaz olur. Lisan şuuru, sözün yalnızca sesini değil, ruhunu ve kökünü de bilmeyi gerektirir. Bu şuur, ezbere ve düşünmeden konuşma yapmaktan insanı korur.” dedi.
Genç nesil tabirlerin çağrışım dünyasından uzaklaşıyor
Gençlerin tabirlerle kurduğu bağlantıyı de kıymetlendiren Öğr. Gör. Selçuk Duman, “Ne yazık ki zayıf ve kopuk buluyorum. Gençler daha çok düz ve gerçek mana üzerinden düşünüyor ve konuşuyor. Tabirlerin mecaz ve soyut dünyasına girmekte zorlanıyorlar. Emojilerle yahut küreselleşmiş İngilizce kalıp tabirlerle hislerini ve niyetlerini söz etmeyi tercih ediyorlar. Bu zayıflık ve kopuş durumu gençlerin Türkçenin o varlıklı çağrışım dünyasından yoksun kalmalarına neden oluyor.” diye konuştu.
Deyimler Türkçenin tadı tuzu
Deyimlere sahip çıkmanın, Türkçenin kimliğini korumak açısından hayati olduğunu vurgulayan Öğr. Gör. Selçuk Duman, “Çünkü tabirler, Türkçenin ‘tadı tuzudur’. Bir lisanı yalnızca gramer kurallarıyla yaşatamazsınız. Ona tadını, kokusunu ve rengini veren tabirlerdir. Tabirlerine sahip çıkmayan bir lisan, vakitle mekanikleşir, bir ‘çeviri diline’ dönüşür ve özgünlüğünü yitirir. Kimliğimizi, mizahımızı ve zekâmızı gelecek kuşaklara aktarmak istiyorsak, deyimlerimizi yanlışsız öğrenmeli, öğretmeli ve yaygın bir biçimde kullanmalıyız.” diye kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
