Nörogelişimsel bir bozukluk olan Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), bireyin yaşına ve gelişim seviyesine nazaran beklenenden daha fazla dikkat dağınıklığı, dürtüsellik ve hiperaktivite göstermesi olarak tanımlanıyor. Çocukluk çağında başlayan ve tedavi edilmezse erişkin yaşta da devam edebilen DEHB, yalnızca dikkat dağınıklığı ve hareketlilikle sonlu kalmıyor kişinin ömür kalitesini de düşürüyor. Memorial Ankara Hastanesi Psikoloji Bölümü’nden Uzm. Klinik Psikolog Eda Atay, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu hakkında bilgi vererek, erken teşhis ve bütüncül olarak uygulanan tedavilerin ehemmiyetine değindi.
Günümüzde DEHB’in fark edilme oranı artış göstermektedir. Daha evvel “Çok yaramaz” ya da “Dalgın” olarak isimlendirilen çocukların aslında dikkat eksikliği ya da dürtüsellik belirtileri gösterdiği artık bilinmektedir. Günümüzde çocuklar çok sayıda uyaranla karşılaşmaktadır. Gün içinde ekran maruziyeti müddetlerinin artması, süratli uyarıcı akışına alışma, dopamin sistemini etkileyerek dikkat mühletini kısaltabilmektedir. Bu durum DEHB belirtilerini daha fark edilir hale getirmektedir. Artık hem aileler hem öğretmenler hem de uzmanlar bu belirtileri daha erken tanıyabilmektedir.
Bu belirtiler DEHB için sinyal veriyor olabilir!
- Dikkat Eksikliği: Detaylara dikkat etmeme, misyonları tamamlama konusunda zorlanma, dikkatin kolaylıkla dağılması, ödev/görev unutma ve eşya kaybetme üzere durumlarla kendini belirli etmektedir.
- Hiperaktivite: Sürekli hareket muhtaçlığı, çok konuşma, sabretmekte zorlanma olarak gözlemlenir.
- Dürtüsellik: Sıra bekleyememe, düşünmeden hareket etme, oburlarının kelamını kesme, riski gözetememe olarak tanımlanabilir. Belirtilerin hangi alanda olduğu ve şiddeti kişi özelinde değişiklik gösterebilir. Belirtiler üç alanda birden gözlemlenebileceği üzere farklı başka da gözlemlenebilir. Ferdi değerlendirmeler sonucu kişinin DEHB seviyesi ve zorlanmalarının hangi alanlarda, ne derece şiddetli olduğu belirlenir. Bunun yanı sıra sessiz ve sakin olarak nitelendirilen, bu yüzden de daha geç fark edilen hipoaktif olarak gözlemlenmesine karşın dikkatini toplamakta zorlanan çocuklar da vardır. Sakin olarak nitelendirdiğimiz çocuklarda da dikkat eksikliği gözlemlenebilir, bu çocuklar da gözden kaçırılmamalıdır.
Erişkinlerde de görülüyor
DEHB, çocukluk çağında tanılanması sebebiyle toplumda çoklukla çocukluk çağına mahsus bir durum olarak düşünülse de aslında yalnızca çocukluk çağına mahsus bir durum değildir. Birçok bireyde belirtiler ergenlik ve yetişkinlik devrinde de devam eder. Klinikte, çocukluk çağında tanılanmamış fakat DEHB belirtileri taşıyan yetişkin bireylerle de karşılaşıyoruz. Yaş ilerledikçe toplumsal ahenge bağlı olarak hiperaktiviteye yönelik şikayetler ekseriyetle azalır lakin dikkat dağınıklığı, unutkanlık ve tertip zahmetleri yetişkin ömürde da tesirini sürdürür. Yetişkinlikte DEHB, çocukluktaki kadar besbelli özellikler yerine içsel huzursuzluk ve dağınıklık hissiyle kendini göstermektedir.
Kişiye özel bütüncül tedaviler ile başarılı sonuçlar elde ediyor
Bireysel kıymetlendirme sonucuna bağlı olarak, ilaçlar ve davranış terapileri ortak kullanılmaktadır. İlaç tedavisi her çocuk için zarurî değildir. Belirtilerin şiddeti, çocuğun yaşı ve ömür alanlarındaki fonksiyonellik seviyesi dikkate alınarak tedavi planı yapılır. Hafif seviyedeki olaylarda sadece davranışsal terapiler ve etraf düzenlemeler kâfi olabilmektedir. Lakin akademik ve toplumsal hayat besbelli formda etkileniyorsa ilaç tedavisi gerekebilir. İlaçlar beynin kimyasal sistemindeki farklılığı düzenlerken, davranışsal psikoterapiler ile semptomları hafifletmek, öğrenme maharetlerini geliştirmek mümkün hale gelir. Tedavi usulleri uzun vadeli ve bütüncül olarak uygulandığında, bariz gelişmeler ve kalıcı yarar sağlamaktadır.
Erken teşhis muvaffakiyet oranını artırıyor
Erken teşhis ve tedavi, çocuğun akademik muvaffakiyetini, özgüvenini ve toplumsal bağlantılarını olumlu istikamette etkiliyor. Müdahale edilmediğinde özsaygı düşüklüğü, okul başarısızlığı ve davranış problemleri görülebiliyor. Erken takviye, bu zinciri kırarak çocuğun potansiyelini sağlıklı bir biçimde ortaya çıkarmasına yardımcı oluyor. Durumun erken fark edilmesi ve yanlışsız yönetilmesi, bireyin hayat uzunluğu ahengini güçlendirir.
Tedavide aile ve öğretmenlerin rolü büyük!
Çocuklar için planlanan tedavilere ek olarak ailelerin de bu hususa yönelik ebeveyn danışmanlığı alması değerlidir. Ailelerin öncelikle bu durumun çocuğun elinde olmayan, kasıtlı olmayan bir durum olduğunu bilmeleri, çocuğun davranışlarını “İnat” yahut “Tembellik” olarak yorumlamamaları kıymetlidir. Net kurallar, kısa yönergeler, olumlu pekiştirme ve öngörülebilir rutinler çocuğun ahengini kolaylaştırmaktadır. Ayrıyeten çocuğun eforunu fark edip takdir etmek motivasyon açısından kıymetlidir. Öğretmenler, DEHB’li öğrencilerin potansiyellerini fark edip, öğrenme ortamını buna nazaran düzenleyerek sürece takviye olabilirler. Kısa ve net yönergeler vermek, olumlu gerim bildirimlerde bulunmak, sık fakat kısa molalar tanımak, görsel gereçler kullanmak, sınıf ortamında öğretmenlerin kullanabileceği tesirli yollardandır. Ayrıyeten sınıf içinde öğrenciyi etiketlemeden, ferdi farklılıklara hassas bir yaklaşım sergilemek önemlidir.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
