Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, okullarda artan şiddet olaylarına ait kapsamlı değerlendirmelerde bulundu.
Prof. Dr. Tarhan, “Dünya Sağlık Teşkilatı’nın raporları okul şiddetinin global ölçekte arttığını gösteriyor. Siber zorbalık bariz biçimde artıyor. Fizikî şiddet birtakım ülkelerde azalırken birtakım ülkelerde artıyor. Türkiye’de de fizikî şiddetin arttığı gözlemleniyor” dedi.
Ergenlik devri nöropsikolojik olarak riskli bir evre
Ergenlik periyodunun beyin gelişimi açısından kritik bir süreç olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, dürtü denetimi ve karar verme süreçlerinin şimdi tam olgunlaşmadığını söz etti ve “Ergenlikte beynin prefrontal korteks dediğimiz, planlama ve dürtü denetiminden sorumlu bölgesi tam gelişmemiştir. Bu bölge beynin kaptan köşküdür. Bedensel gelişim ruhsal gelişimin önüne geçebilir. Bu nedenle ergenlik kimi literatürde ‘normal şizofrenik dönem’ olarak tanımlanır. Sıra dışı ve rasyonel olmayan davranışlar bu çağın tabiatında vardır.” diye konuştu.
Ancak bu nöropsikolojik risklerin tek başına belirleyici olmadığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Çocukta adalet algısı varsa, sıcak, dengeli ve hudut koyan ebeveynlik varsa, açık irtibat ortamı bulunuyorsa şiddet davranışı azalır. Adalet algısı zedelendiğinde çocuk kendini inançta hissetmez, ahlaki dışlanma yaşar ve şiddeti yasallaştırır.” sözünde bulundu.
Hem meskende hem okulda adalet algısı bozulursa risk artıyor
Prof. Dr. Tarhan, çocuğun hem konutta hem okulda adaletsizlik algısı yaşamasının şiddet riskini önemli biçimde artırdığını söz ederek, “Eğer çocuk hem meskende hem okulda kendini haksızlığa uğramış hissediyorsa depresyon ve şiddet eğilimi daha da artar. Bir tarafta inançlı alan varsa istikrar sağlanabilir. Lakin iki alanda da zedelenme varsa risk büyür.” biçiminde konuştu.
Açık bağlantının olmadığı, çocuğun zorla konuşturulduğu ya da baskı altında tutulduğu ortamlarda riskin arttığını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, özgürlük ve özerklik gereksinimi karşılanmayan çocuğun kendini tehdit altında hissettiğini ve bu durumun ahlaki kuralları dışlamasına yol açabildiğini söyledi.
Prof. Dr. Tarhan, “Çocuk kendi ahlaki kurallarını oluşturmaya başlar ve şiddeti olağanlaştırır. Ailede, okulda ya da toplumda adalet algısının bozulması, şiddet artışında çok kıymetli bir rol oynar.” dedi.
Ergen esasen nöropsikolojik olarak hazır değil
Ergenlik devrinde beynin karar verme ve dürtü denetiminden sorumlu prefrontal korteks bölgesinin şimdi tam olgunlaşmadığını hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, adaletsizlik algısının bu süreci daha da zorlaştırdığını söyledi ve “Ergen adaletsizliğe uğradığını düşündüğünde mantıksal ve duygusal muhakemeyi birlikte kullanarak sağlıklı karar verme kapasitesi esasen sonludur. Bunun üzerine bir de unsur kullanımı eklenirse risk katlanır.” formunda konuştu.
Alkol ve unsur kullanımının beynin ön bölgesini devre dışı bıraktığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Madde, en sağlıklı beşerde bile beynin kaptan köşkü olan prefrontal korteksi baskılar. Kişi düşünmeden konuşur, düşünmeden davranır, birikmiş öfkesini denetimsiz biçimde dışa vurur. Yanlış senaryolar üretir ve yanlış bir mağduriyet duygusu geliştirir.” sözünde bulundu.
Bu mağduriyet algısının hem konutta hem okulda yaşanması durumunda depresyon ve şiddet riskinin daha da arttığını vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Eğer çocuk sadece bir alanda sorun yaşıyorsa öteki alan istikrar sağlayabilir. Lakin hem konutta hem okulda adalet algısı zedelenmişse şiddet ihtimali yükselir.” sözlerini kullandı.
Madde kullanımının riski önemli biçimde artırdığını da belirten Prof. Dr. Tarhan, “Madde kullanan bir çocuğun okula gitmesi sakıncalıdır. Tedavi gören bir öğrencinin ‘okula gidebilir’ raporu olmadan okula dönmemesi gerekir.” dedi.
Okul iklimi adalet algısıyla direkt bağlantılı
Prof. Dr. Tarhan, adalet algısının zedelenmesinin okul iklimini de olumsuz etkilediğini belirterek, “Açık, şeffaf, hesap verebilir ve sorgulanabilir bir sistem yoksa adalet algısı bozulur. Aidiyet duygusu zayıflar. Öğretmenle itimat münasebeti ziyan görür. Öğrenci kendini inançta hissetmez.” diye konuştu.
Araştırmaların zorbalık eğilimleri ile okul iklimi ortasında güçlü bir alaka gösterdiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, adil kurallara sahip, herkese eşit davranan bir okul idaresinin öğrencilerin inanç hissini artırdığını tabir etti.
Prof. Dr. Tarhan, “Gençler sorunlarının çözülebileceğine inanırsa şiddete başvurma ihtimali azalır.” dedi.
Travmaya hassas okullar yaygınlaşıyor
Prof. Dr. Tarhan, özellikle ABD’de “travmaya hassas okul” modelinin yaygınlaşmaya başladığını lisana getirerek, “Okul şiddeti ABD’de çok yüksek. Okula silah götüren öğrenci sayısının yüz binlerle söz edildiği bir tablo var. Bu nedenle travmaya hassas okullar açılıyor. Bu okullarda yalnızca akademik disiplin değil, toplumsal ve duygusal öğrenme programları uygulanıyor.” formunda konuştu.
Bu kapsamda öğrencilere sosyal-duygusal hünerler, mindfulness uygulamaları ve müspet psikoloji temelli çalışmalar yapıldığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Psikolojik sağlamlığı artan bir çocuk hem kendi içindeki şiddeti hem de diğerinin şiddetini yönetebilir.” dedi.
Dijital tahlil merkezleri kurulmalı
Okul ikliminde normların net biçimde belirlenmesi gerektiğini tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Haksızlığa uğrayan öğrenciler için dijital tahlil merkezleri oluşturulmalı. Çocuk yaşadığı sorunu bildiri yoluyla iletebilmeli ve belli mühlet içinde geri dönüş alabilmeli. Bu türlü bir sistem işlerse çocuk hislerini biriktirmez, tabir eder ve şiddet riski azalır.” diye konuştu.
Toplumda artan kutuplaşma ve öfke lisanı ile “çember etkisi”…
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, toplumda artan kutuplaşma ve öfke lisanının gençlerin davranış repertuarını direkt etkilediğini belirterek, buna “çember etkisi” ismini verdi.
Toplumu iç içe geçmiş halkalara benzeten Prof. Dr. Tarhan, “En iç halkada yöneticiler vardır. Yöneticinin küçük bir kusuru ya da kullandığı bir öfke lisanı, geniş halkalara büyüyerek yansır. Çocuklar ve gençler model alarak öğrenir. Makro modelde öfke varsa mikro modelde de öfke olur.” dedi.
Lider pozisyonundaki şahısların öfkeyi sorun çözme ya da hak arama formülü üzere kullanmasının gençler üzerinde güçlü bir model tesiri oluşturduğunu tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Beynin karar verici bölgesi olan frontal korteks 20-25 yaşına kadar tam olgunlaşmaz. 12-15 yaş en riskli devirdir. 15-25 yaş ikinci derecede risklidir. Bu süreçte gençlerin yaptığı davranışın sonucunu fark etme ve doğru-yanlışı ayırt etme kapasitesi şimdi gelişim halindedir” diye konuştu.
Hukuki, toplumsal ve ahlaki normlar birlikte korunmalı
Prof. Dr. Tarhan, şiddetin yalnızca kişisel değil normatif bir sorun olduğuna işaret ederek, üç temel normun korunması gerektiğini söyledi ve “Hukuki normlara uymamak en ağır şiddet davranışıdır. Toplumsal normlara uymamak, ruhsal taciz üzere davranışları artırır. Ahlaki normların zedelenmesi de farklı şiddet cinslerine yol açar. Bu üç norm istikrarlı biçimde korunmalıdır.” tabirinde bulundu.
Toplumsal travmaların bu normları zayıflatabildiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, “Pandemide yetişkinler yeni tertibe adapte oldu lakin ergenler zorlandı. Beklenti ileri yaş kümelerinin daha çok etkileneceği istikametindeydi lakin en çok ergenler etkilendi. Toplumsal medya ile çok temas kurdular, gelişimlerine uygun olmayan içeriklere maruz kaldılar.” halinde konuştu.
Ailede açık bağlantı, hudut ve his koçluğu eksikliği olduğunda gençlerin gerilimle başa çıkmak için toplumsal medyaya yöneldiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, “15 yaş altına toplumsal medya hesabı açılması kesinlikle sonlandırılmalı. Toplumsal medya şiddeti anonimleştiriyor ve sıradanlaştırıyor. Bu çok tehlikeli. Berbatlığı olağanlaştırıyor.” dedi.
Siber zorbalık davranış eşiğini düşürüyor
Siber zorbalığın çevrimiçi ortamda oluşan bir “cesaret” duygusu ürettiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, “Çevrimiçi ortamda anonimlik hissi oluşuyor. Şiddet sıradanlaşıyor ve olağanlaşıyor. Halbuki yüz yüze ortamda kişi ‘dur, düşün, aksiyona geç’ düzeneğini kullanabilir.” sözünde bulundu.
Prof. Dr. Tarhan, bu düzeneğin beynin ön bölgesiyle ilgili olduğunu vurgulayarak, “Beynin fren düzeneği GABA sistemiyle, gaz düzeneği ise glutamat sistemiyle ilgilidir. Ergenlerde fren sistemi zayıf, gaz sistemi daha faaldir. Bu nedenle gençler freni zayıf bir araba üzere hareket edebilir.” halinde konuştu.
Aile ortamında sıcak, dengeli ve hudut koyan bir bağlantı varsa çocuğun dürtülerini daha âlâ yönetebildiğini tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Çocuk bu türlü bir ortamda yaşadığında öfkesini ailesiyle konuşur, ‘dur ve düşün’ hünerini geliştirebilir.” dedi.
Alkol beyindeki fren sistemini zayıflatıyor
Alkol ve bağımlılık yapan unsurların beynin “fren mekanizmasını” bozduğunu söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Alkol, beyindeki birçok reseptöre bağlanır lakin en bariz tesiri GABA sistemi üzerindedir. Bu sistem beynin fren sistemidir. Fren devre dışı kaldığında kişi, gaz sistemi olarak tanımlanan glutamat sisteminin tesiriyle hareket eder. Bu da denetim kaybına yol açar.” diye konuştu.
Bağımlılık beynin ödül sistemiyle ilgili
Bağımlılığın beyindeki ödül sistemiyle kontaklı olduğunu kaydeden Prof. Dr. Tarhan, dopaminin bu süreçte temel rol oynadığını söz etti. Bilhassa ergenlik devrinde anlık haz arayışının yüksek olduğuna dikkat çeken Tarhan, toplumsal ve duygusal maharetlerin gereğince gelişmemiş olması halinde riskin arttığını söyledi ve “Eğer aile sadece akademik muvaffakiyete odaklanıyorsa ve sosyal-duygusal öğrenme ihmal ediliyorsa, çocukta dürtü denetimi zayıf olur. Bu hünerler yaşayarak ve aile içindeki ruhsal iklimle gelişir.” halinde konuştu.
Üç ebeveynlik üslubu şiddeti tetikleyebiliyor
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, güzel niyetle benimsenen kimi ebeveynlik tavırlarının çocuklarda öfke ve şiddet davranışlarını artırabildiğini belirterek, üç modele dikkat çekti. Baskıcı ve itaati yücelten aile yapısında daima eleştirilen çocukların hislerini bastırdığını, ergenlik periyodunda ise ya ağır bir isyan geliştirdiğini ya da öfkesini kendinden daha zayıf şahıslara yönelttiğini söz eden Prof. Dr. Tarhan, bu durumun aile içinde adalet algısını zedeleyerek dehşet ve güvensizlik kültürüne yol açabileceğini vurguladı.
İhmalkâr ve gevşek disiplinli ailelerde ise sonların meçhullüğü ve yetersiz ilgi nedeniyle çocuğun ilgiyi sevgiyle karıştırdığını, dikkat çekmek için öfke ve şiddet davranışlarına başvurabildiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, aşırı esirgeyici, “helikopter” ebeveynlikte ise çocuğun sorun çözme maharetlerinin gereğince gelişmediğini engellenme karşısında daha kolay şiddete yönelebileceğini kaydetti.
Okullarda akran zorbalığına karşı dijital çözümler
Prof. Dr. Tarhan, akran zorbalığıyla gayrette dünyada çeşitli yazılımların geliştirildiğini de aktararak, bu sistemlerde zorbalığa maruz kalan öğrencilerin dijital platformlar üzerinden sorular sorabildiğini, yönlendirmeler alabildiğini ve gereksinim halinde rehber öğretmene başvurabildiğini söyledi.
Şiddetin önlenmesinde aile, okul ve toplumsal normların birlikte ele alınması gerektiğini belirten Tarhan, bilhassa ergenlik devrinde toplumsal ve duygusal eğitimin güçlendirilmesinin kritik kıymet taşıdığını vurguladı.
Okullarda sosyal-duygusal öğrenme programları uygulanmalı
Travmaya hassas okul modelinin bilhassa gelişmiş ülkelerde yaygınlaştığını belirten Prof. Dr. Tarhan, bu okullarda öğrencilere şuurlu farkındalık (mindfulness), öz şuur, öz idare, empati ve alaka idaresi üzere marifetlerin kazandırıldığını söz etti.
Rehber öğretmenler eşliğinde uygulanan programlarda çocukların evvel kendilerini tanımayı, akabinde his ve dürtülerini yönetmeyi öğrendiğini kaydeden Prof. Dr. Tarhan, sosyal şuur ve empati çalışmalarının da sürecin değerli bir kesimi olduğunu söyledi ve “Bu maharetler okulda ve ailede öğretilmezse çocuklar toplumsal medyadan yanlış sosyal-duygusal modeller öğreniyor. Günümüzde çocuklar en çok neye maruz kalıyorsa onu modelliyor.” dedi.
Madde kullanımı ve ruhsal bozukluk birlikteliği risk artırıyor
Çocuk ruh sıhhati tedavisinden taburcu edilen ergenlerde okul ve kurumlarla etik çerçevede bilgilendirme sistemlerinin oluşturulması gerektiğini tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Duygu durum bozukluğu hisleri yönetememe hastalığıdır. Buna bir de unsur kullanımı eklendiğinde şiddet davranışı riski yükselir. Bu küme en çok intihar olaylarında ve şiddet olaylarında karşımıza çıkıyor.” diye konuştu.
Bu nedenle sadece ilaç tedavisinin kâfi olmadığını belirten Prof. Dr. Tarhan, bağımlılık tedavisinde rehabilitasyonun ve “üçüncül koruma” programlarının mecburî olduğunu vurguladı.
Güç gösterisini yücelten kültürler riski artırıyor
Toplumda güç gösterisinin erkeklik normu olarak sunulmasının da şiddeti beslediğini kaydeden Prof. Dr. Tarhan, “Şiddetin erkeklik hakkı üzere sunulduğu bir kültürde çocuğun şiddete yönelmemesi çok sıkıntı. Hem aileden hem etraftan bunu öğreniyor ve onay görüyor.” değerlendirmesinde bulundu.
Psikolojik sağlamlık eğitimi önerisi
Prof. Dr. Tarhan, çözüm olarak sıcak, dengeli ve hudut koyan aile ve okul ortamlarının oluşturulması gerektiğini lisana getirerek, açık bağlantının hâkim olduğu, toplumsal ve duygusal marifetlerin sistematik formda öğretildiği bir eğitim modeline muhtaçlık olduğunu söyledi.
Bilimsel metodolojisi “psikolojik sağlamlık eğitimi” olan programların müfredata eklenmesi gerektiğini söz eden Tarhan, empati eğitiminin bilhassa ehemmiyet taşıdığını vurguladı ve “Empati yoksunluğu şiddetin temel nedenlerinden biridir. Çocuğa yaptığı davranışın karşı tarafta ne hissettireceğini öğretmeden kalıcı değişim sağlanamaz” dedi.
Gelişmiş ülkelerde çocuk rehabilitasyon merkezlerinde empati farkındalığı oluşmadan taburcu süreci yapılmadığını belirten Prof. Dr. Tarhan, kalıcı tahlil için tedavi ile birlikte rehabilitasyon ve sosyal-duygusal eğitim programlarının birlikte yürütülmesi gerektiğini kelamlarına ekledi.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
