Üsküdar Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecilik Kısım Lideri Prof. Dr. Süleyman İrvan, son periyotta artan şiddet olaylarının medyada sunuluş biçimine ait değerli ikazlarda bulundu.
Şiddet haberlerinde detay taklit riskini artırıyor
Prof. Dr. Süleyman İrvan, araştırmaların, şiddet olaylarının medya tarafından detaylı, dramatize edilmiş ve daima tekrar edilen biçimde sunulmasının birtakım kırılgan bireylerde taklit davranışı riskini artırabildiğini gösterdiğine işaret ederek, “Özellikle öfke dolu, yalnızlık duygusu, dışlanmışlık duygusu taşıyan şahıslar için bu çeşitten detaylı şiddet haberleri tetikleyici tesir yapabiliyor. Şiddet olayının haberleştirilmesi sürecinde failin hareketi adım adım anlatıldığında, bu bir ‘yöntem kılavuzu’ üzere algılanabiliyor. Failin isminin, fotoğrafının, ferdî öyküsünün haberde öne çıkarılması, misal özellikler taşıyan bireylerde ‘tanınma motivasyonu’ oluşturabiliyor.” dedi.
Haber alma hakkı ile ziyan vermeme unsuru ortasında istikrar şart
Bu cinsten olumsuz tesirler bağlamında medya etik kodlarında şiddetin haberleştirilme biçimine ait prensipler bulunduğuna dikkat çeken Prof. Dr. İrvan, “Örneğin Türkiye Gazeteciler Cemiyeti’nin Hak ve Sorumluluk Bildirgesine nazaran, ‘Gazeteci şiddeti özendirici yayın yapmamalıdır.’” diye konuştu.
“Medya haber yaparken toplumun haber alma hakkı ile ziyan vermeme prensibi ortasında bir istikrar kurabilmelidir.” diyen Prof. Dr. İrvan, “Haberi vermeli fakat sorumlu biçimde vermelidir. Failin ismini, fotoğrafını ve hayat kıssasını gereksiz biçimde öne çıkarmamalı, saldırganı ve hareketi yüceltici tabirlerden kaçınmalı, prosedür, araç, zamanlama üzere taklit edilebilir ayrıntıları vermemeli, sansasyonel betimlemelerden kaçınmalıdır.” tabirinde bulundu.
Sansasyonel lisan toplumsal algıyı şekillendiriyor
Medya lisanında sıkça kullanılan “kan donduran”, “dehşet anları” üzere sözlerin de sadece dikkat cazibeli olmadığını, tıpkı vakitte toplumun olayları algılama biçimini şekillendirdiğini söyleyen Prof. Dr. İrvan, “Bu tabirler risk algısını abartır, toplumda endişe ve dert yaratır. Bilhassa hassas bireylerde çaresizlik hissini besler. Çok sık tekrarlandıklarında da toplumda duyarsızlaşmaya neden olabilir. Beşerler şiddete alışır ve empati hissimiz körelmeye başlar.” formunda konuştu.
Bilgi verme sorumluluğu ile toplumsal ruh sıhhatini muhafaza ortasında istikrar kurabilmenin gazeteciliğin en güç ancak en temel sıkıntılarından biri olduğunu kaydeden Prof. Dr. Süleyman İrvan, “Çözüm, bunlardan birinden vazgeçmekten değil, haberi etik prensipler çerçevesinde oluşturmaktan geçer. Bu da sorumlu gazeteciliğin bir gereğidir. Elbette bilhassa dijital medyanın tık odaklı habercilik anlayışı içinde bu tekliflerin hayata geçirilmesi hiç kolay değil. Bu noktada âlâ gazeteciliği teşvik edecek düzenekler bulmamız ve geliştirmemiz gerekiyor.” dedi.
Mağdur imajları ikincil travmayı derinleştiriyor
Mağdurlara ilişkin manzaraların ve özel bilgilerin paylaşılmasının ise “ikincil travma” yarattığını vurgulayan Prof. Dr. İrvan, şöyle devam etti:
“Mağdurlara ilişkin imajların ve özel bilgilerin paylaşılması, sadece olayın kendisiyle sonlu bir tesir yaratmaz, ikincil travma dediğimiz dolaylı travmaya ve kalıcı sonuçlara yol açabilir. Aileler açısından, yakınını kaybetmiş ya da ziyan görmüş şahıslar için, manzaraların tekrar tekrar yayınlanması taarruz anını zihinde daima yine canlandırır. Ailelerde denetim kaybı ve öfke duygusu yaratır. Acıları kalıcılaştırır. Toplum da yoğum ve dramatik imgelere maruz kaldıkça bundan olumsuz biçimde etkilenebilir. Tehdit algısının büyütür ve hiçbirimiz inançta değiliz hissini yaygınlaştırır.”
Saldırganın öyküsü kahramanlaştırma riskini artırıyor
Saldırganın hayat kıssasına odaklanan haber lisanının dolaylı bir “kahramanlaştırma” riski taşıdığına dikkat çeken Prof. Dr. İrvan, “Medya neyi uzun uzun anlatırsa, okur/izleyici onu kıymetli saymaya başlar. Medyanın bu türlü bir gücü olduğunun farkında olmamız gerekiyor. Saldırganın çocukluğuna, travmalarına, aile yaşantısına odaklanıldığında, toplumda bu kişi incelenmeye paha duygusu oluşur. Ayrıyeten, saldırganın kendisine benzeyen akranları ortasında özdeşleşme hissi oluşturur, o da benim üzereymiş, ben de yapabilirim hissine yol açabilir. Medya, bu çeşitten ataklarda odağına saldırganı değil, mağdurları ve tahlil yollarını almalıdır.” diye konuştu.
Kontrolsüz paylaşımlar risk oluşturuyor…
Sosyal medyada denetimsiz biçimde yayılan manzaraların de önemli riskler barındırdığını belirten Prof. Dr. İrvan, “Bu mevzu yalnızca gazetecileri değil, her biri bir ‘mikro-yayıncı’ haline gelen tüm toplumsal medya kullanıcılarını ilgilendiriyor. Olay anına ilişkin imgelerin toplumsal medyada denetimsiz biçimde paylaşımına sıkça şahit oluyoruz. Kimileri bunu farkında olmadan yapıyor kimileri da beğeni almak, takipçi kazanmak için yapıyor. Lakin her toplumsal medya kullanıcısının sorumlu birer yayıncı üzere hareket etmesi ve öncelikle doğrulanmamış bilgileri paylaşmaktan kaçınması gerekir. İkinci olarak, hücum anını gösteren imajların de paylaşılmaması gerekir zira b çeşitten paylaşımlar öğretici olabilir ve taklit ataklara yol açabilir.” sözünde bulundu.
Önleyici ve tahlil odaklı gazetecilik öne çıkıyor
Medyanın sadece şiddeti aktaran değil, tıpkı vakitte tahlil üreten bir rol üstlenmesi gerektiğini belirten Prof. Dr. Süleyman İrvan, şunları kaydetti:
“Bu husus önleyici gazetecilik ve tahlil gazeteciliği olarak isimlendirilen iki kıymetli gazetecilik yaklaşımını gündeme getiriyor. Önleyici gazetecilik, toplumsal problemleri kriz evresine gelmeden evvel görünür kılmayı amaçlayan bir habercilik anlayışıdır. Bu yaklaşımda medya, sırf gerçekleşmiş olayları aktaran bir mecra değil, potansiyel riskleri erken evrede tespit eden ve kamuoyunu uyaran bir fonksiyon üstlenir. Lakin burada kıymetli bir soru ortaya çıkar: Klâsik olarak “olay olduktan sonra haber yapma” refleksi üzerine kurulu bir medya sisteminde, hakikaten önleyici bir gazetecilik ne kadar mümkün olabilir? Bu soru, yalnızca gazetecilik pratiğini değil, tıpkı vakitte medya kurumlarının yapısını ve habercilik önceliklerini de tartışmayı gerektirir. İkinci olarak, tahlil gazeteciliği yaklaşımı, haberin odağını sıkıntıların transferinden çıkararak tahlil yollarına ve güzel uygulama örneklerine genişleten bir yaklaşımı söz eder. Bu anlayışa nazaran gazetecilik, yalnızca “ne oldu?” sorusunu değil, tıpkı vakitte “bu sorun nasıl çözülebilir?” sorusunu da görünür kılmalıdır. Bilhassa şiddet haberleri bağlamında bu yaklaşım, sırf olayın kendisine odaklanmak yerine, uzman görüşlerine, önleyici siyasetlere, milletlerarası tecrübelere ve uygulanabilir tahlil tekliflerine yer verilmesini önerir.”
Yasakçı yaklaşımlar kalıcı tahlil üretmiyor
Şiddet olaylarının akabinde sıkça gündeme gelen yasakçı yaklaşımların kalıcı tahlil üretmediğini lisana getiren Prof. Dr. İrvan, “Son olarak şunu eklemek isterim. Ülkemizde ne vakit bir terör saldırısı olsa genelde birinci akla gelen tahlil, toplumsal medyaya girişi kısıtlayalım, oyunları yasaklayalım formunda oluyor. Lakin bu cinsten tahlillerin deva olmadığını da görüyoruz. Yapmamız gereken, sorumlu gazetecilik pratiklerini teşvik etmek, toplumsal medyanın sorumlu kullanımına ait toplumsal medya okuryazarlığını yaygınlaştırmak, şiddet üreten şartların ortadan kaldırılması için uğraş harcamaktır.” formunda kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
