Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, imtihanlara ruhsal hazırlık konusunu kıymetlendirdi.
Kaygı, kıymet verdiğinizin göstergesidir
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, imtihan telaşının büsbütün olumsuz bir durum olarak görülmemesi gerektiğini tabir ederek, “Sınavda kişinin tasa hissetmesi pek istenen, beklenen bir şeydir. Telaş, imtihana kıymet verdiğini ve zihinsel yatırım yaptığını gösterir. Değerli olan tasayı denetim edebilmektir.” dedi.
Kaygının denetim edilemediğinde büyüyerek kişinin zihninde “felaket senaryoları” oluşturduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, bu durumu psikolojide “katastrofizasyon” olarak tanımladı ve “Kişi sınavı o denli büyütür ki güya hayatının kıyameti üzere görür. ‘Ya başaracağım ya başaramayacağım’ diye düşünür. Bu siyah-beyaz fikir şekli tasayı artırır.” diye konuştu.
Büyük gayeleri küçük modüllere bölün
Prof. Dr. Tarhan, öğrencilerin en sık yaptığı yanlışlardan birinin gayeleri gözünde büyütmek olduğunu lisana getirerek, “Bir elmayı birden yiyemezsiniz, modül kesim yersiniz. Sorunları de küçülterek çözmek gerekir. Büyük maksatlar küçük adımlara bölündüğünde erteleme ortadan kalkar.” tabirinde bulundu.
Sınav sürecinde en kritik zihinsel dönüşümün “sonuç odaklılıktan süreç odaklılığa geçiş” olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, kontrol edilebilen alanlara odaklanmanın ehemmiyetine dikkat çekerek, “Sonuç denetim edilemez ancak süreç denetim edilebilir. ‘Acaba kazanacak mıyım?’ yerine ‘Bugün kaç soru çözeceğim?’ diye düşünmek gerekir. Denetim edilemeyen şeye odaklanan herkesin telaşı artar.” halinde konuştu.
Mükemmeliyetçilik ve kıyaslama tuzaktır
Erteleme davranışının gerisinde birden fazla vakit mükemmeliyetçilik ve kıyaslama eğiliminin yattığını belirten Prof. Dr. Tarhan, öğrencileri şu sözlerle uyardı:
“Bazı şahıslar ‘ya daima ya hiç’ diye düşünür. Tam yapamayacaksa hiç yapmamayı tercih eder. Meğer eksik yapmak, hiç yapmamaktan yeterlidir. ‘Daha yeterli, uygunun düşmanıdır. Kendinizi diğerleriyle kıyaslamayın. ‘Hiç çalışmadım’ deyip imtihandan yüksek yapan bireyler vardır. Onlar kendileriyle gayret ediyor. Kıyaslama motivasyonu düşürür.”
Kaygı gerçek yönetilirse performansı artırır
Prof. Dr. Tarhan, sınav öncesi yaşanan fizikî belirtilerin de doğal olduğunu belirterek, “Sınav öncesi salgılanan birtakım hormonlar kişinin performansını artırmak içindir. Denetimli gerilim bir güç üzeredir; hakikat yönetilirse kişiyi maksada götürür.” dedi.
Başarı, süreklilikle gelir
Motivasyon kavramına da değinen Prof. Dr. Tarhan, “Motivasyon bir vardır bir yoktur. Sabah vardır akşam yoktur. Muvaffakiyet, her vakit motive olmak değildir; her şeye karşın yoluna devam edebilmektir. Sürdürülebilir motivasyon planlı çalışmayla oluşur.” diye konuştu.
Gençlere kıymetli bir yol haritası da sunan Prof. Dr. Tarhan, erteleme alışkanlığının üstesinden gelmenin temelinde öz farkındalık olduğunu tabir ederek, “Ertelemeyi önlemek için kendimizi tanımamız, hislerimizi yönetmemiz ve gayelerimizi netleştirmemiz gerekir. Amaca küçük lakin kararlı adımlarla ilerleyen herkes muvaffakiyete ulaşabilir.” tabirinde bulundu.
Beyin meçhullüğü sevmez
Prof. Dr. Tarhan, insan zihninin belirsizlik karşısında otomatik olarak tehdit algısı geliştirdiğini belirterek, “İnsan beyninin bir tuzağı var: Meçhullüğü kabul edemiyor. Belirsizlik olduğunda beyin denetim hissini kaybediyor, ne olacağını bilemediği için dehşet üretmeye başlıyor. İmtihanla ilgili belirsizlik de tasayı artırır.” halinde konuştu.
Sınavın hayattaki yerinin yanlışsız tanımlanması gerektiğini tabir eden Prof. Dr. Tarhan, gençlere alternatifli düşünme mahareti kazanmaları gerektiğini söyledi ve “Bu imtihan hayat yolunda yalnızca bir basamaktır. Vefat kalım sorunu değildir. Bu basamağı geçemezsem B planım, C planım var diyebilmek gerekir. Meçhullüğü azaltan şey plan yapmaktır.” teklifinde bulundu.
Anlamsal çerçeveleme zihni yönetir
Prof. Dr. Tarhan, psikolojide “intentional framework” olarak tanımlanan kavrama dikkat çekerek, zihnin anlamlandırma biçiminin tasayı direkt etkilediğini belirtti ve “Bir mevzuyu şuurlu formda çerçevelerseniz beyin denetimli çalışır, gerilimle değil. Anlamsal çerçeveleme yapabilen kişi zihnini yönetebilir. Beynimizi kullanma ustası olmamız gerekiyor.” dedi.
Planlama meçhullüğü azaltır
Günlük, orta ve uzun vadeli planlamanın ruhsal inanç oluşturduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Bir insan günü planlarsa, yakın ve uzak amaçlarını belirlerse belirsizlik ortadan kalkar. Kurallı ortamlarda itimat oluşur. Hukukun üstün olduğu toplumlarda da tıpkı biçimde öngörülebilirlik vardır ve beşerler kendini inançta hisseder.” biçiminde konuştu.
Zaman en bedelli sermayedir
İnsanın sahip olduğu en kritik kaynaklardan birinin vakit olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Finansal sermayemiz olduğu üzere ruhsal, toplumsal ve vakit sermayemiz de var. Vakti yönetmek en değerli maharettir. İnsanların harcadığı vakte bakın, hayatlarını anlarsınız. İnsan, sırf yemek, içmek, üremek ve barınmak için programlanmış bir varlık değildir. Genetik kodlarımız, öbür canlılardan farklı olarak daha geniş bir mana ve emel arayışına işaret eder. Örneğin bir köpeğin hayal dünyasında kemik, bir kedinin dünyasında ise fare ya da balık vardır. Öteki canlıların ekosistem içindeki vazifeleri genetik olarak belirlenmiştir. Arılar bu sistemin en kritik ögelerinden biridir. Yapılan modellemelere nazaran arıların yok olması, tozlaşma sürecinin kesintiye uğramasına ve uzun vadede ekosistemin önemli halde ziyan görmesine yol açar. Bu da tabiattaki her canlının belli bir fonksiyonu olduğunu gösterir.” diye konuştu.
İnsan, doğayı aşan bir varlıktır
Prof. Dr. Tarhan, insanın ekosistemdeki rolüne değinerek, şuur ve irade sahibi olmanın sorumluluk getirdiğini kaydetti ve “İnsan özgür iradesiyle hem güzellik hem kötülük yapabilen bir varlık. Tabiata hükmedebilecek güce sahip. Bu yüzden kendini aşmayı başarması gerekiyor.” sözünde bulundu.
Psikolojideki gereksinimler hiyerarşisine de değinen Prof. Dr. Tarhan, insanın en üst seviye gelişiminin “kendini aşma” ile mümkün olduğunu söz etti ve “Sadece kendini gerçekleştirmek yetmez; kendini aşmak gerekir. Diğerlerine yardım etmek, manevi gereksinimleri önemsemek, prososyal hisler geliştirmek insanı olgunlaştırır.” dedi.
Zeki ve başarılı olmak yetmez, iyicil olmak gerekir
Prof. Dr. Tarhan, başarı kavramının tekrar tanımlanması gerektiğini söyleyerek, “Zeki ve başarılı olmak tek başına kâfi değil. Zeki lakin ziyanlı işler yapan beşerler var. Muvaffakiyet için zeki, çalışkan ve iyicil olmak gerekir.” diye konuştu.
Gençlere sınavı yanlışsız konumlandırmaları davetinde bulunan Prof. Dr. Tarhan, başarısızlık durumunda bile kazanım olduğunu vurguladı ve “Her imtihan insanı geliştirir. Başarısız olsanız bile bir şey öğrenirsiniz. İmtihan zahmetlidir lakin meyvesi tatlıdır.” formunda görüşlerini lisana getirdi.
Dürtülerini yönetebilmek önemli
İçsel disiplinin ehemmiyetine dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Her imtihan insanı geliştirir; bunu bilhassa vurgulamak gerekir. İmtihan süreci ve hazırlık kademesi zahmetli ve vakit zaman zorlayıcıdır, lakin sonunda elde edilen kazanımlar pahalıdır. Başarısız olsanız bile kesinlikle bir şeyler öğrenirsiniz; bu da aslında bir tıp muvaffakiyettir. Bu nedenle imtihanın kendisine değil, başarmanın getireceği doyuma odaklanmak gerekir. İmtihanın zorluğu hissedildiğinde, birçok vakit dikkati dağıtan alternatifler ortaya çıkar: ‘Hadi maça gidelim, Biraz bilgisayarla oyalanayım’ ya da ‘Telefonla vakit geçireyim’ üzere düşünceler… İşte tam o anda kişinin kendine şu soruyu sorması kıymetlidir: ‘Ben neden çalışmak istiyorum?’ Şayet bu soruya güçlü bir ülkü ve manalı bir amaçla yanıt verebiliyorsa, kişi içindeki dilek ve dürtülere ‘dur’ diyebilir. Gerçek özgürlük, her istediğini yapmak değildir. Asıl özgürlük, insanın kendi istek ve dürtülerini yönetebilmesi, onlara hâkim olabilmesidir. Bu nedenle özgür olmak isteyen bir birey, içindeki ayartıcı ve dikkat dağıtıcı dürtüleri denetim edebilmeyi öğrenmelidir. Bu marifet sadece akademik muvaffakiyet için değil; tıpkı vakitte toplumsal bağlantılarda, duygusal istikrarda ve genel ömür muvaffakiyetinde da belirleyici bir rol oynar.” dedi.
Çıkarcılık kısa vadeli, fazilet uzun vadeli kazandırır
Prof. Dr. Tarhan, kısa vadeli hazlar ile uzun vadeli mana ortasında gerçek dengeyi kurabilen bireylerin hem akademik hem de hayat muvaffakiyetinde öne çıktığını vurguladı.
İnsan davranışlarını yönlendiren temel motivasyonlara değinen Prof. Dr. Tarhan, “Çıkarcı olmak mı kârlıdır, faziletli olmak mı kârlıdır diye sorsak birçok kişi çıkarcı olmanın kârlı olduğunu söyler. Doğrudur; kısa vadede çıkarcılık kazandırır. Fakat orta ve uzun vadede kazanan her vakit faziletli olandır.” diye konuştu.
Akademik muvaffakiyet tek başına kâfi değil
Prof. Dr. Tarhan, günümüzde eğitim anlayışının dönüşmesi gerektiğine dikkat çekerek, “Gelişmiş ülkelerde artık okullarda yalnızca akademik muvaffakiyete bakılmıyor. Toplumsal ve duygusal öğrenme (SEL) programları uygulanıyor. Zira akademik muvaffakiyet tek başına hayat muvaffakiyetini getirmiyor.” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, başarıyı yalnızca maddi karla ilişkilendirmenin önemli bir kusur olduğunu belirterek, “Bir çocuk ‘Benim aslında param var, neden çalışayım?’ diyordu. Zira muvaffakiyete yüklediği tek mana paraydı. Meğer muvaffakiyete daha büyük, daha derin bir mana yüklenmeli.” formunda konuştu.
Gençlere haz değil, mana odaklı yaşayın önerisi
Prof. Dr. Tarhan, gençlere “Gelecekte parmakla gösterilen biri olmak istiyorsanız, haz odaklı değil mana odaklı bir hayat kurun. ‘Hemen olsun’ diyenler değil, bekleyebilenler kazanır.” teklifinde bulundu.
Günümüz gençlerinin en büyük meselelerinden birinin dikkat dağınıklığı olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Ders çalışırken telefonunuzu öteki odaya alın. Bildirimler dikkati böler. Aileler de yemek sırasında telefonları ortadan kaldırmalı.” dedi.
Ergenlik doğal fakat riskli bir dönem
Gençlik periyoduna de değinen Prof. Dr. Tarhan, “Ergenlikte yanılgılar yapmak doğaldır. Lakin büyük risklerden kaçınmak gerekir. Bu periyot öğrenme ve gelişim periyodudur.” diye konuştu.
Prof. Dr. Tarhan, ebeveynlere de kıymetli ihtarlarda bulunarak, “Anne babalar uygun niyetle takviye olmaya çalışırken telaşlarını çocuklara bulaştırabiliyor. ‘Çalışmasan da olur’ demek kimi çocuklarda daha fazla gerilim oluşturur. En hakikat yaklaşım şu: ‘Sen çalış, elinden geleni yap. Sonuç ne olursa olsun kıymetli değil.’” biçiminde konuştu.
Gençler kendi planını yapmalı
Bireysel sorumluluğun ehemmiyetini vurgulaya Prof. Dr. Tarhan, “Gençler kendi planlarını yapmalı ve ailelerine bunu net biçimde söz etmelidir. ‘Ben planımı yaptım’ diyebilen bir genç hem kendi telaşını hem de ailesinin tasasını yönetebilir.” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, sınav başarısının sırf bilgiyle değil; mana, sabır, öz denetim ve ruhsal dayanıklılıkla mümkün olduğunu belirterek, gençlerin uzun vadeli gayelere odaklanmaları gerektiğini söz etti.
Çocuk, anne babanın uzantısı değildir
Ailelerin çocuklarına yaklaşımında sık yapılan yanılgılara değinen Prof. Dr. Tarhan, “Çocuk özgüven kazandıkça ailede ‘ben’ olarak kalıp ‘biz’ olmasına müsaade verilmelidir. Anne baba çocuğu kendi uzantısı üzere görmemeli. ‘Yat’, ‘kalk’ diyerek yönetilecek bir varlık değil. O başka bir bireydir.” diye konuştu.
Sınavda ‘anda kalmak’ başarıyı artırır
Sınav anında yaşanan korkunun idaresine ait pratik teklifler de paylaşan Prof. Dr. Tarhan, “anda kalma” usulünün kıymetini vurguladı.
Prof. Dr. Tarhan, “Sınav sırasında güç bir soruya takılan öğrenci ‘Eyvah yapamayacağım’ diyerek panikleyebiliyor. Bu durumda yapılacak en yanlışsız şey, evvel düzgün bilinen soruları çözmektir. Sıkıntı sorular işaretlenip sona bırakılmalıdır. İnsan beyni bir iddia organıdır. Birinci akla gelen yanıt birden fazla vakit doğrudur. Ancak onu işaretleyip kalan vakitte tekrar kıymetlendirmek gerekir.” formunda kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
