Üsküdar Üniversitesi İletişim Fakültesi, toplumsal katkı ve bilim bağlantısı misyonu kapsamında düzenlediği Toplum İçin İrtibat Eğitim Seminerlerinin konuğu, “Kent Okumaları: Kentsel Yer ve Mahalle Kültürü” başlığıyla Üsküdar Üniversitesi İletişim Fakültesi Medya ve Kültürel Çalışmalar Anabilim Kısmı Lideri Doç. Dr. Cem Tutar oldu.
Sunumunda yer ve yer kavramları ortasındaki farklara değinen Doç. Dr. Tutar, mekânın daha çok fizikî ve matematiksel bir alanı tabir ettiğini, “yer” kavramının ise lakin insan etkileşimi, kültür, bellek ve irtibat süreçleriyle mana kazandığını vurguladı. Doç. Dr. Tutar, bir mekânın “yer” haline gelmesinde toplumsal ilgiler, tarihî hafıza, ekonomik yapı ve politik fonksiyonların belirleyici olduğuna dikkat çekti.
Şehir ve kent birebir manaya gelmiyor
Konuşmasında kent ve kent kavramları ortasındaki farklara dikkat çeken Doç. Dr. Tutar, şehrin tarihsel, kültürel ve klasik bir yapıyı temsil ettiğini; kentin ise Sanayi İhtilali sonrası ortaya çıkan, üretim bağlarıyla şekillenen çağdaş bir mekânsal yapı olduğunu belirtti. Doç. Dr. Tutar, “Kent, sanayileşme, otomasyon ve kitlesel göçle birlikte ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda kent ve kent birebir manaya gelmez” dedi.
Bugünkü kentlerin şimdi “tam manasıyla oluşmuş” yerler olmadığını tabir eden Doç. Dr. Tutar, “Gerçek kentsel yer, insanların idareye katıldığı, kelam sahibi olduğu bir yapıda mümkündür. Bugün ise kentler, hâlâ kapitalist sistem tarafından parçalanmış ve denetim edilen alanlar olarak varlığını sürdürüyor.” tabirlerini kullandı.
Kent hakkı; kenti yönetme ve sahiplenme hakkıdır
“Kent hakkı” kavramına da işaret eden Doç. Dr. Tutar, “Bu kavram Henri Lefebvre tarafından geliştirildi. Kent hakkı sadece oy kullanmakla hudutlu değildir. Kent hakkı; kenti üretme, dönüştürme, yönetme ve sahiplenme hakkıdır. Birey bu sürece katılmazsa kent, bireyi şekillendirir, yabancılaştırır ve izole eder” dedi.
Kentsel alanların sürdürülebilirliği için iştirak ve sahiplenmenin zarurî olduğunu belirten Meblağ, sivil toplumun ve mahallî iştirak düzeneklerinin güçlendirilmesi gerektiğini söz etti.
Kentlileşme sadece kentte yaşamakla hudutlu bir olgu değil
Doç. Dr. Cem Tutar, kentlileşmenin sadece kentte yaşamakla sonlu bir olgu olmadığını vurgulayarak, “Kentlileşme; çağdaş dünyaya ilişkin hayat dizgesini, bağlantı formlarını ve kültürel kodları benimsemek, özümsemek ve gündelik hayata katabilmek demektir.” dedi.
Yirminci yüzyılın başında çağdaş kentlerin bireyler üzerinde güçlü toplumsal ve ruhsal tesirler yarattığını belirten Doç. Dr. Tutar, literatürde bu durumu tanımlamak için “metropol tipi kişilik” kavramının kullanıldığını söyledi ve “Metropol tipi kişilik, kent içerisinde öbür insanlardan kendini yalıtan, yabancılaşma duygusu yaşayan bir birey tipini söz eder. Bu durum, medya sanayilerinin gelişmesi, iş kısmı, uzmanlaşma ve kentin anonim yapısıyla direkt bağlıdır.” tabirlerini kullandı.
Kentin en ayırt edici özelliklerinden birinin anonimlik olduğunu belirten Doç. Dr. Tutar, “Kent, bireye tanınmama ve kaybolma hakkı verir. Bu özellik, çağdaş kent ömründe kişisel özgürlük kadar izolasyonu da beraberinde getirir. Bağlantılar araçsallaşır, bireyler kent içinde birden fazla rol üstlenmek zorunda kalır.” diye konuştu.
1970’lerden itibaren kentler yeni birikim alanları haline geldi
Neoliberal periyoda geçişle birlikte kentlerin yapısında esaslı bir dönüşüm yaşandığını tabir eden Doç. Dr. Tutar, 1970’li yıllardan itibaren kentlerin sınıf gayretinin ve sermaye birikiminin merkezleri haline geldiğini söyledi. Bu süreci “mülksüzleştirme yoluyla birikim” kavramıyla açıklayan Doç. Dr. Tutar, kentsel dönüşüm projeleri, özelleştirme, borçlandırma, finansallaşma ve tabiatın metalaştırılmasının bu yeni birikim rejiminin kesimleri olduğunu vurguladı.
“Bugün konut, sadece barınma alanı değil; sermayenin el değiştirdiği bir yatırım aracına dönüşmüştür” diyen Doç. Dr. Tutar, Türkiye’de de konutun sermaye transferinin temel ögelerinden biri haline geldiğini belirtti.
Kent, bir tüketim ve şov alanına dönüştü
1970’lerden sonra kent merkezlerinin fonksiyon değiştirdiğini belirten Doç. Dr. Tutar, “Kentler artık üretim merkezleri olmaktan çıkıp tüketim ve şov alanlarına dönüşmüştür. İş alanları kentin çeperlerine kayarken, kent merkezleri AVM’ler, medya teknolojileri ve ekranlarla çevrili bir ‘gösteri mekânı’ haline gelmiştir” dedi.
Bu dönüşümün, çağdaş kentten metropole, metropolden ise post-metropole geçişi beraberinde getirdiğini tabir eden Doç. Dr. Tutar, günümüz kentlerinin artık gelir, sınıf ve kimlik temelli ayrışmaların ağırlaştığı kentsel kutuplaşma özelliklerini taşıdığını söyledi.
“İstanbul, 1980’lerden itibaren global sistemle eklemlendi”
Konuşmasında İstanbul’un tarihî dönüşümüne de değinen Doç. Dr. Tutar, kentsel planlamanın Osmanlı’da 19. yüzyılın ikinci yarısında başladığını, Cumhuriyet devrinde ise ulus-devlet inşasının mekânsal stratejilerle sürdürüldüğünü belirtti. İstanbul’un asıl kırılma noktasının ise 1980’lerle birlikte global kent olarak kurgulanması olduğunu vurgulayan Doç. Dr. Tutar, Boğaziçi, Beyoğlu ve Haliç bölgelerinin bu süreçte farklı fonksiyonlarla global sisteme entegre edildiğini söz etti.
“Mahalle, keyfi sonlarla kurulamaz”
Konuşmasında mahalle kavramını da ele alan Doç. Dr. Cem Tutar, mahallenin Arapça kökenli “mahalla” sözünden geldiğini ve konaklama, yerleşme manası taşıdığını belirtti. Mahallenin keyfi hudutlarla oluşturulamayacağını vurgulayan Doç. Dr. Tutar, “Mahalle, ortak hayat pratikleri, kültür ve gündelik etkileşimler üzerinden oluşur.” dedi.
Mahallenin en temel özelliğinin farklılıkları barındırması olduğunu söz eden Doç. Dr. Tutar, “Mahalle, yabancıyla kurulan alaka üzerinden var olur. Yabancıyı dışlayan mahalle, vakitle siyasal bir cemaat yapısına dönüşür ve mahalle olma özelliğini yitirir.” diye konuştu.
Göç olgusu üzerinden günümüz mahallelerine değinen Doç. Dr. Tutar, “Mahalle; karışma, yan yana gelme ve ortak bir kültür üretme alanıdır. Bu özelliklerini kaybeden mahalle, sadece fizikî bir yerleşim alanına dönüşür.” değerlendirmesinde bulundu.
Mahalle sadece fizikî bir yerleşim alanı değil
Mahallenin sırf fizikî bir yerleşim alanı olmadığını vurgulayan Doç. Dr. Tutar, “Mahalle, kentin makro yapısı ile bireyin mikro dünyası ortasında konumlanan bir orta yüzeydir. Toplumsal bağlantıların, kimliğin ve gündelik hayatın kurulduğu temel alanlardan biridir.” dedi.
Mahallenin cemaat özellikleri taşıdığına dikkat çeken Doç. Dr. Tutar, karşılıklı tanışıklılık, gayri resmi bağlantılar ve gayri resmi toplumsal kontrol düzeneklerinin mahalle ömrünün temel ögeleri olduğunu belirtti.
Mahallenin tıpkı vakitte bir kimlik ve aidiyet üretim alanı olduğunu kaydeden Doç. Dr. Tutar, “‘Hangi mahalledensin?’ sorusu, bireyin toplumsal statüsüne ve kimliğine dair güçlü bir göndermedir. Mahalle, yer üzerinden sınıfsal ve kültürel bir ayrım üretir.” dedi.
“Mahalle, eşitsizlik ve ayrışmanın da mekânıdır”
Mahallenin neoliberal siyasetler altında sınıfsal ayrışmanın görünür hale geldiği bir alan olduğunu belirten Doç. Dr. Tutar, göç, yoksulluk ve gelir dağılımındaki eşitsizliklerin mahalleler üzerinden mekânsallaştığını tabir etti. Mahallenin birebir vakitte gündelik hayatın sahnesi olduğunu söyleyen Doç. Dr. Tutar, “Sokaklar, parklar, marketler ve sıradan görülen tüm pratikler mahallede kültürel ve iletişimsel bir forma dönüşür.” diye konuştu.
Mahallelerin daima bir dönüşüm içinde olduğunu vurgulayan Doç. Dr. Tutar, apartmanlaşma, siteleşme ve kentsel dönüşüm süreçlerinin mahalle dokusunu esaslı biçimde değiştirdiğini belirtti.
“Osmanlı’da kent, mahallelerin toplamıydı”
Osmanlı periyodunda mahallenin kentin temel örgütlenme ünitesi olduğunu söz eden Doç. Dr. Tutar, “Osmanlı’da kent, mahallelerin toplamı olarak düşünülürdü. Kentli olmak, bir mahalleye mensup olmakla direkt alakalıydı.” dedi. Mahallenin dini merkezler etrafında şekillendiğini belirten Doç. Dr. Tutar, yüz yüze münasebetlerin, güçlü komşuluk bağlarının ve cemaat tipi bir yapının Osmanlı mahallesinin temel özellikleri olduğunu söyledi.
Mahallenin ahlaki tertibi ve gayri resmi kontrolü sağladığını lisana getiren Doç. Dr. Tutar, “Bu yapı modernite öncesi kentler için epey fonksiyonel bir denetim düzeneğiydi. Aidiyet güçlüydü, ferdi özgürlükler sonluydu lakin güvenlik hissi yüksekti.” dedi.
“Cumhuriyet’le birlikte mahalle idari bir üniteye dönüştü”
Cumhuriyet’in erken periyodunda kentlerin çağdaşlaşma ve sekülerleşme savıyla yine kurgulandığını belirten Doç. Dr. Tutar, imar planları, bulvarlar ve çağdaş mimarinin ön plana çıktığını söyledi. Bu süreçte mahallenin Osmanlı’daki kültürel manasını yitirdiğini vurgulayan Doç. Dr. Tutar, “Mahalle artık bir topluluğu temsil eden bir yapı değil, idari ve fiziki bir yerleşim alanı haline gelmiştir.” dedi.
“2000 sonrası devirde mahalle, isminden ibaret kaldı”
1980 sonrası globalleşme ve neoliberal siyasetlerle birlikte kentsel yerin parçalandığını belirten Doç. Dr. Tutar, 2000’li yıllarla birlikte güvenlikli sitelerin yaygınlaştığını söyledi ve “Bu alanlarda mahalle sırf bir isim olarak varlığını sürdürüyor. Organik müsabakaların, yabancıyla temasın olmadığı, steril ve yalıtılmış mekânsal tecrübeler ortaya çıkıyor.” tabirinde bulundu.
Güvenlikli sitelerde homojen nüfus yapısının, sonlu ve profesyonel komşuluk ilgilerinin görüldüğünü belirten Doç. Dr. Tutar, bu yapıların mekânsal ayrışmanın en bariz örnekleri olduğunu söyledi. Kent merkezlerinden kaçışın, hata korkusu ve sosyoekonomik eşitsizliklerle temaslı olduğunu söz eden Doç. Dr. Tutar, “Ancak kimse ömrünü bir kafesin içinde geçiremez. Bu alanlardan çıkıldığında herkes tekrar gerçek kentle yüzleşmek zorunda kalır.” değerlendirmesinde bulundu.
“Kent sıhhati, ferdi değil toplumsal bir sorumluluktur”
Kentlerin sadece güvenlikli alanlar üzerinden değil, toplumsal ve çevresel bütünlük içinde güzelleştirilmesi gerektiğini vurgulayan Doç. Dr. Tutar, “Sağlıklı kentler, kabahatin minimuma indiği, toplumsal bağların güçlü olduğu kentlerdir. Bu sırf bireylerin değil, toplumun ortak sorumluluğudur.” dedi.
Katılımcı bir kent ortamının mümkün olabileceğini belirten Doç. Dr. Tutar, “Kent hakkı dediğimiz kavrama sahip çıkmak istiyorsak, kentin idaresine dâhil olmalı, sokaklara, caddelere, kamusal alanlara sahip çıkmalıyız.” sözlerini kullandı.
Etkinlikte iştirakçilerin sorularını da yanıtlayan Doç. Dr. Tutar, özellikle güvenlikli siteler ve yeni yerleşim alanları üzerine değerlendirmelerde bulundu. Bu cins yerlerde yaşamanın birebir vakitte bir statü ve sembolik sermaye manasına geldiğini belirten Doç. Dr. Tutar, “Orada bulunmak, makul bir sınıfsal ve kültürel konumlanmayı da beraberinde getirir.” sözlerini kullandı.
“Mimari birebir kalsa da kültür değişebilir”
Bir iştirakçinin “Mimari olarak birebir kalan bir yer kültürel olarak değişebilir mi?” sorusuna cevap veren Doç. Dr. Tutar, “Mimari formun korunması, kültürel yapının değişmediği manasına gelmez” biçiminde kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
