Üsküdar Üniversitesi tarafından düzenlenen “Toplum İçin Bilim Eğitim Seminerleri” kapsamında Üsküdar Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Psikoloji Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Tayfun Doğan iştirakçilerle buluştu.
“İnsan Bağlarının Nörobilimi: Toplumsal Beyin” başlıklı seminerde konuşan Prof. Dr. Tayfun Doğan, insanın en temel özelliğinin toplumsal bir canlı olması olduğunu vurguladı.
Konuşmasında uzun yıllardır müspet psikoloji alanında memnunluk, umut ve uygun oluş üzerine çalışmalar yürüttüğünü belirten Prof. Dr. Tayfun Doğan, son periyotta insan ilgileri ve toplumsal zekâ hususlarına tekrar ağırlaştığını söyledi.
Prof. Dr. Tayfun Doğan, “İnsanı tek bir sıfatla tanımlayacak olsak, en yanlışsız söz ‘sosyal bir canlı’ olur. Hakikaten beynimiz buna nazaran şekillenmiş durumda. Doğduğumuz andan hayatımızın sonuna kadar bizi arayan, merak eden, inançta hissettiren ve önemseyen insanlara gereksinim duyarız. İnsan bağlantıları bizim doğal ömür alanımızdır” dedi.
Eş zamanlılık bağları güçlendiriyor
Seminerde bilhassa eş zamanlılık, ahenk ve senkronizasyon kavramları üzerinde duran Prof. Dr. Doğan, iki ya da daha fazla kişinin birlikte hareket etmesinin beyin üzerinde güçlü tesirler oluşturduğunu tabir etti.
Prof. Dr. Doğan, “Birlikte nefes alıp vermek, jest ve mimiklerin benzemesi, konuşma ritimlerinin ve hatta kalp atışlarının birbirine yaklaşması şahıslar ortasında güçlü bir bağ oluşturur. Bu durum, adeta iki insanın birbirine bağlanması üzeredir. Beyin de bu bağı ödüllendirir.” diye konuştu.
Bu ödül sisteminin temelinde oksitosin hormonu bulunduğunu anlatan Prof. Dr. Doğan, oksitosinin halk ortasında sevgi, bağlanma ve inanç hormonu olarak bilindiğini belirtti.
Prof. Dr. Doğan, “Eş zamanlılık sağlandığında oksitosin salgılanır. Oksitosin de gerilim hormonu olarak bilinen kortizolün salınımını azaltır. Böylelikle gerilim düşer, itimat artar, çatışmalar azalır. Eşler ortasındaki tartışmaların, çocuklar ortasındaki hengamelerin azalmasında da bu düzenek değerli rol oynar.” sözlerini kullandı.
Sarılmak, birlikte yürümek, müzik söylemek bile etkili
Oksitosin salgısını artırmanın gündelik ömürde epeyce kolay yolları olduğunu belirten Prof. Dr. Doğan, birlikte yapılan aktifliklerin ilgileri güçlendirdiğini söyledi.
“Beraber yemek yapmak, birlikte müzik söylemek, ritmik hareketler yapmak, dans etmek, birebir tempoda yürümek, hatta uzun müddet sarılmak bile oksitosin salgısını artırır.” diyen Prof. Dr. Doğan, özellikle 20 saniyeyi aşan sarılmaların şahıslar üzerinde rahatlatıcı tesirler oluşturduğunu vurguladı.
Prof. Dr. Doğan, toplu ibadetlerin, iftar sofralarının, birlikte sinema ya da maç izlemenin de tıpkı mekanizmayı desteklediğini belirterek, “İnsanlar ortak bir ritimde buluştuğunda ruhsal olarak birbirlerine daha çok bağlanıyorlar.” dedi.
Oksitosin beynin alarm sistemini sakinleştiriyor
Seminerde beynin işleyişine ait nörobilimsel açıklamalarda da bulunan Prof. Dr. Doğan, oksitosinin beynin hipotalamus bölgesinde salgılandığını ve direkt amigdala üzerinde tesirli olduğunu söyledi.
Amigdalanın beynin erken ikaz ve alarm sistemi olduğunu tabir eden Prof. Dr. Doğan, “Amigdala tehlike sezdiğinde bizi kaygılandırır ve gerilim hormonlarını harekete geçirir. Lakin oksitosin amigdalaya ‘her şey yolunda, güvendesin’ bildirisi verir. Böylelikle dert ve gerilim daha ortaya çıkmadan önlenmiş olur.” diye konuştu.
İş görüşmelerinden aile bağlarına kadar etkili
Eş zamanlılığın yalnızca aile bağlarında değil, iş ve eğitim ömründe da kıymetli sonuçlar doğurduğunu belirten Prof. Dr. Doğan, özellikle vücut lisanı ahenginin şahıslar ortasındaki inancı artırdığını söz etti.
“İş görüşmelerinde, öğretmen-öğrenci ilgisinde, terapist-danışan ilgisinde senkronizasyon çok kıymetlidir. Karşı tarafla uyumlu vücut lisanı geliştirmek kabul görme ihtimalini artırır.” diyen Prof. Dr. Doğan, terapi süreçlerinde muvaffakiyetin en değerli ögelerinden birinin danışanla kurulan ahenk olduğunu söyledi.
Öğrenmeyi de güçlendiriyor
Öğretmen ve öğrenci ortasındaki ahengin öğrenme üzerinde direkt tesirli olduğunu söz eden Prof. Dr. Doğan, sevilen öğretmenlerin derslerinin daha verimli geçmesinin temel nedenlerinden birinin bu olduğunu belirtti.
Prof. Dr. Doğan, “Öğretmen ile sınıf ortasında ahenk sağlandığında öğrenciler dersi daha yeterli kavrıyor. Aslında hepimizin hayatında sevdiği bir öğretmenin dersini daha uygun anladığı periyotlar olmuştur. Bunun altında yatan neden senkronizasyondur.” sözünde bulundu.
Yalnızlık tabiatımıza uygun değil
İnsanın toplumsal bir varlık olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Doğan, yalnızlığın biyolojik seviyede önemli sonuçlar doğurduğunu belirtti ve “Yalnızlık tabiatımıza uygun değil. Pekala ne yapıyor yalnızlık? Neden bizi gerilime sokuyor? Bu bahiste yapılan araştırmalar var. Cacioppo’nun çalışmasında iştirakçilere gün içinde yalnızlık seviyelerini ve fizyolojik reaksiyonlarını ölçmeleri istendi. Sonuçta şunu gördük: Yalnızlık hisseden beşerler, adeta fizikî bir taarruza uğramış üzere kortizol salgılıyor.” halinde konuştu.
Yalnızlığın bedende “savaş ya da kaç” reaksiyonunu tetiklediğini tabir eden Prof. Dr. Doğan, bunun bağışıklık sistemi ve uyku üzerinde olumsuz tesirler oluşturduğunu söyledi. Prof. Dr. Doğan, “Yalnızlık durumunda bedenimiz alarm moduna geçiyor. Kortizol yükseliyor. Bu da bağışıklık sistemimizi zayıflatıyor, uyku sistemimizi bozuyor. Gece uyanmalarının kıymetli nedenlerinden biri de yüksek gerilim hormonudur. Beyin daima tehlike varmış üzere çalışır.” dedi.
Sosyal bağ kimyasal bir ilaçtır
Seminerde hayvan deneylerinden örnekler de paylaşan Prof. Dr. Tayfun Doğan, “Felç edilen fareler üzerinde yapılan deneylerde, toplumsal ortamda bulunan farelerin çok daha süratli güzelleştiği görülüyor. İzole edilen farelerde ise düzgünleşme neredeyse yok. Bunun nedeni oksitosin hormonu. Toplumsal bağ aslında kimyasal bir ilaçtır.” diye konuştu.
Yapay oksitosin verilmesi durumunda bile güzelleşmenin hızlandığını belirten Prof. Dr. Doğan, ancak bunun doğal yollarla sağlanması gerektiğini vurguladı ve “Buradan ‘gidip oksitosin alın’ sonucu çıkarmıyoruz. Oksitosini doğal yollarla artırmalıyız. Sarılmak, birlikte yemek yemek, yürüyüş yapmak, müzik söylemek… Bunların hepsi oksitosin salgılatır.” tabirinde bulundu.
Bağımlılık, eksik toplumsal bağın telafisidir
“Bağımlılık toplumsal ilgilerden almamız gereken kimyasalları alamadığımızda bunları yapay yollarla telafi etme gayretidir.” diyen Prof. Dr. Doğan, bu durumun sadece unsur bağımlılığıyla hudutlu olmadığını belirterek, şunları söyledi:
“Yeterli toplumsal bağ kuramayan bireyler bu eksikliği yemekle, internetle, kumarla ya da öbür bağımlılıklarla doldurmaya çalışır. Yalnızlık acı vericidir ve bu acıyı azaltmak için beşerler farklı yollar arar.”
Yalnızlık bir ihtar sinyali
Yalnızlığın evrimsel bir manası olduğunu söz eden Prof. Dr. Doğan, “Eğer yalnızlık keyifli bir şey olsaydı insan çeşidi yok olurdu. Yalnızlık bize ‘git ve sosyalleş’ iletisi verir. Tıpkı açlık gibi… Açlık nasıl bize ‘yemek bul’ diyorsa, yalnızlık da ‘insan bul’ der.” formunda konuştu.
Modern kent ömrü ‘insanat bahçesi’ne dönüşüyor
Modern ömrün yalnızlığı artırdığına dikkat çeken Prof. Dr. Doğan, “Apartman ömrü, yalnız bireyler… Aslında hepimiz izole fareler üzereyiz. Depresyon, bağımlılık, çok yeme davranışları bu yüzden artıyor. Desmond Morris çağdaş kentler için ‘insanat bahçesi’ tabirini kullanıyor. Hayvanat bahçesi hayvanların tabiatına uygun değilse, bu ömür da insanın tabiatına uygun değil.” dedi.
Sosyalleşme beyni fizikî olarak değiştiriyor
Sosyal etkileşimin beyin yapısı üzerindeki tesirlerine de değinen Prof. Dr. Doğan, bilimsel bulguları şöyle aktardı:
“Sosyal ortamda yaşayan bireylerin beyin kabuğu daha kalın oluyor. BDNF dediğimiz, beynin gelişimi için çok değerli olan unsur artıyor. Nöronlar ortası ilişkiler güçleniyor. Yani toplumsallaşmak yalnızca ruhsal değil, fizyolojik olarak da beyni geliştiriyor.”
Prof. Dr. Tayfun Doğan, uzun yıllara yayılan bilimsel araştırmaların insan bağlantılarının hayat kalitesi üzerindeki belirleyici rolünü ortaya koyduğunu söyledi.
İnsan ilgilerinin sıhhat ve memnunluk üzerindeki tesirleri neler?
Konuşmasında dünyaca ünlü Harvard çalışmasına dikkat çeken Prof. Dr. Doğan, insan bağlarının sıhhat ve memnunluk üzerindeki tesirini şu sözlerle anlattı:
“Meşhur bir araştırma var. Medyada ekseriyetle Harvard memnunluk araştırması diye geçer ancak asıl ismi Harvard Yetişkin Gelişimi Araştırması. 1938’de başlıyor ve bugün 88 yılı geride bıraktı. İştirakçilerin her yıl kan bedellerine bakılıyor, beyin görüntülemeleri yapılıyor, ruhsal testler uygulanıyor, birebir görüşmeler gerçekleştiriliyor. Meslek, para, statü üzere birçok değişken inceleniyor. Lakin sonuç çok net: Memnunluk ve sıhhatte bir numaralı faktör insan alakaları.”
İyi alakaların hayat müddeti ve hastalıklar üzerindeki tesirine de değinen Prof. Dr. Doğan, “İnsan ilgileri yeterliyse, kişi memnuniyeti yüksekse, yalnızlık azsa; daha az Alzheimer görülüyor, daha sağlıklı ve daha uzun yaşanıyor. Lakin yalnızlık varsa erken vefat, kalp krizi ve demans üzere hastalıklar daha sık görülüyor. O yüzden güzel ömür, uygun bağlarla inşa edilir.” dedi.
Yalnızlık erken mevt riskini artırıyor
Yalnızlığın sıhhat üzerindeki tesirlerine ait geniş çaplı araştırmalara da değinen Prof. Dr. Doğan, “3 milyon kişi üzerinde yapılan meta-analizler, kronik yalnızlığın erken mevt riskini yüzde 20-30 artırdığını gösteriyor. Ayrıyeten demans ve kalp hastalıkları riskini de yükseltiyor. Hatta kronik yalnızlık, günde 15 sigara içmek kadar ziyanlı.” sözünde bulundu.
Kötü münasebet, yalnızlıktan daha ziyanlı olabilir
Sağlıklı münasebetlerin değerine vurgu yapan Prof. Dr. Doğan, her toplumsal bağın olumlu olmadığını belirterek, “Yalnız kalmamak ismine her ilgiye tutunmak gerçek değil. Hayatımıza giren insanlara şu soruyu sormalıyız: ‘Bana yalnızlıktan daha mı düzgün geleceksin, yoksa yalnızlığın hoşluğunu mi hatırlatacaksın?’ Zira makûs bağlar bazen yalnızlıktan daha fazla ziyan verir.” diye konuştu.
Ayrılık acısının biyolojik temeli var
İnsanların sevdiklerinden ayrıldıklarında yaşadıkları duygusal acının biyolojik bir karşılığı olduğunu belirten Prof. Dr. Doğan, “Sevdiğimiz bireylerle birlikteyken beynimiz muhakkak kimyasallara alışır. Ayrılık, kayıp ya da uzaklaşma durumunda bu kimyasallar kesilir ve bir tıp mahrumluk yaşarız. Bu yüzden acı çekeriz. Vakitle beyin bu durumu kabullenir ve düzgünleşme başlar.” sözünde bulundu.
Besleyici bağlantı oksitosin üretir, zehirleyici bağlantı gerilim artırır
Seminerde “besleyici” ve “zehirleyici” münasebet kavramlarına da değinen Prof. Dr. Doğan, “Doğuştan bir ilgi usulümüz yoktur. Sonradan öğreniriz. Besleyici münasebetler; saygılı, samimi, destekleyici ve karşı tarafın pahalı hissetmesini sağlayan münasebetlerdir. Bu usul münasebetler oksitosin üretir. Zehirleyici ilgiler ise eleştiren, küçümseyen, öfke yüklü ve karşı tarafın özsaygısını zedeleyen ilgilerdir. Bunlar da kortizol üretir.” dedi.
Sosyal dayanak güzelleşmeyi hızlandırıyor
Sosyal bağların fizikî sıhhat üzerindeki tesirine de dikkat çeken Prof. Dr. Doğan, “Oksitosin salgılandığında hücresel tamirat artar, doğal ağrı kesici tesir oluşur. Ameliyat sonrası yanında dayanak olan şahıslar varsa güzelleşmenin daha süratli olması tesadüf değildir. Toplumsal dayanak bir şifadır.” formunda konuştu.
Günde en az üç defa sarılın
Günlük hayatta uygulanabilecek kolay teklifler de paylaşan Prof. Dr. Doğan, özellikle fizikî temas ve irtibatın değerine dikkat çekti ve “Minimum 20 saniyelik sarılmalar oksitosin salgılar. Günde en az üç sefer sarılın. Göz teması kurun, yemek masasında telefonu bırakın, birlikte vakit geçirin. Küçük yeterlilikler bile büyük tesirler oluşturur. Uygunluk yapan kişi, düzgünlük görenden daha memnun olur. Zira en büyük karı o elde eder. Küçük bir yardım, kısa bir sohbet bile insanın oksitosin seviyesini artırır.” dedi.
Sosyalleşmek yaşlanmayı geciktiriyor
Sosyalleşmenin biyolojik tesirlerine de değinen Prof. Dr. Doğan, hücre yaşlanmasıyla ilgili kıymetli bir noktaya dikkat çekti ve “Telomer dediğimiz yapılar hücrelerin yaşlanmasını belirler. Toplumsallaşma bu yapıların kısalmasını yavaşlatır. Yani toplumsal bağlar daha uzun ve sağlıklı ömür sağlar.” diye konuştu.
Konuşmasında iştirakçilere davette bulunan Prof. Dr. Doğan, “Kalbinizi ısıtın. Size güzel gelen şeyleri hayatınıza dahil edin. Derin bağlar kurun, uygunluk yapın, sevdiklerinizi arayın. Her insan günde en az bir sefer ‘iyi ki varsın’ kelamını duymalı. Şayet bunu duymuyorsanız, siz diğerlerine söyleyin.” sözünde bulundu.
Seminerin sonunda iştirakçilerin sorularını yanıtlayan Prof. Dr. Doğan, insanın toplumsal bir varlık olduğunu hatırlatarak, “Birbirimize muhtaçlığımız var. Bu bir lüks değil, temel bir muhtaçlık.” formunda kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
