Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikolog Sena Kalaz, kişiliği ve davranışı amaç alan tenkidin farkları ile kişinin psikolojisi üzerindeki tesirleri hakkında açıklamalarda bulundu.
Eleştiride gaye kişilik değil, davranış olmalı!
Eleştirinin, hakikat kullanıldığında ferdî gelişimi destekleyen en kıymetli bağlantı araçlarından biri olduğunu söz eden Klinik Psikolog Sena Kalaz, “Ancak bunun için odağın kişinin karakterine değil, gözlemlenebilir davranışlarına yönelmesi gerekir.” dedi.
Davranışa odaklanan tenkidin, kişinin yaptığı muhakkak bir aksiyonu, o aksiyonun sonuçlarını ve değiştirilebilir yönlerini ele alırken, kişiliğe yönelik tenkidin bireyin kimliğini gaye aldığına işaret eden Kalaz, “Örneğin, ‘sen dikkatsiz bir insansın’ demek yerine ‘bu raporda kimi detaylar gözden kaçmış, bunları birlikte gözden geçirebiliriz’ demek hem birebir sorunu söz eder hem de kişinin kendisini bedelsiz hissetmesine sebep olmaz.” biçiminde konuştu.
İnsan beyni, kimliğine yönelik tehditleri fizikî tehditler kadar güçlü algılayabilir!
Psikolojik açıdan kişiliğe yönelik tenkitlerin daha yıkıcı olduğuna dikkat çeken Sena Kalaz, “Çünkü kişilik, bireyin benlik algısının ve öz bedelinin temel bileşenlerinden biridir.” dedi.
İnsan beyninin kimliğine yönelik tehditleri, fizikî tehditler kadar güçlü algılayabileceğini aktaran Kalaz, şöyle devam etti:
“Bu sebeple kişiliğe yönelik olumsuz sözler savunmacılığı artırır, utanma, öfke ve değersizlik hislerini tetikler, kişinin eleştiriyi pahalandırmak yerine kendisini müdafaaya çalışmasına sebep olur. Buna karşılık davranış odaklı geri bildirim, değiştirilebilir ve denetim edilebilir bir durumu işaret ettiği için bireyde ‘ben berbat bir insanım’ yerine ‘bu davranışımı farklı yapabilirim’ kanısını takviyeler. Bu sebeple davranış odaklı geri bildirimler psikoloji literatüründe daha yapan kabul edilir; zira suçlayıcı değil geliştirici bir yaklaşım sunar, öğrenmeyi teşvik eder ve öz yeterlilik hissini korur.”
İnsanlar birçok vakit tek bir davranıştan yola çıkarak kişiyi etiketleme eğilimi gösterir!
İnsanlar tenkit yaparken sıklıkla kişiliğe yönelme eğilimi gösterdiklerini kaydeden Kalaz, “Bunun en değerli sebeplerinden biri, öfke ve hayal kırıklığı üzere yoğun hisler yaşandığında beynin olayları genelleyerek kıymetlendirme eğilimidir. Tek bir davranıştan yola çıkarak kişiyi ‘sorumsuz’, ‘bencil’, ‘tembel’ ya da ‘saygısız’ olarak etiketlemek daha kolay gelir.” dedi.
Ayrıca çocukluk periyodunda aile içinde ya da okul ortamında maruz kalınan bağlantı biçimlerinin de bu alışkanlığı pekiştirdiğini lisana getiren Kalaz, “Sürekli kişiliği eleştirilerek büyüyen bireyler, yetişkinlikte farkında olmadan tıpkı lisanı kullanabilirler. Bunun yanında irtibat maharetlerinin yetersiz olması, davranış ile kişilik arasındaki ayrımın bilinmemesi ve temel yükleme yanlışı olarak isimlendirilen bilişsel eğilim de kişilik odaklı tenkitleri artırır; beşerler diğerlerinin yanılgılarını birçok vakit karakter özellikleriyle açıklarken, kendi yanlışlarını şartlara bağlama eğilimindedir.” açıklamasını yaptı.
Kişiliği değil, davranışı eleştirmek değişim motivasyonunu artırır!
Davranışa odaklanan bir yaklaşımın, bireyin değişim motivasyonunu kıymetli ölçüde artırabildiğini tabir eden Klinik Psikolog Sena Kalaz, “Çünkü beşerler değiştirebilecekleri alanlara ait geri bildirim aldıklarında daha fazla sorumluluk üstlenir, tahlil üretmeye yönelir ve gelişim için gayret göstermeye istekli olurlar.” dedi.
Kişiliği gaye alınan bireyin ise çoğunlukla ümitsizlik hissettiğini belirten Kalaz, “‘Ben aslında bu türlü biriyim’ niyeti değişim isteğini azaltabilir. Davranış odaklı geri bildirim ise gelişim zihniyetini dayanaklar ve bireyin yaptığı davranışın kimliğiyle eş manalı olmadığını hissettirir. Bu durum bilhassa çocukların eğitiminde, çift münasebetlerinde, ebeveyn tavırlarında ve iş hayatında daha sağlıklı bağlantı kurulmasını sağlar.” diye konuştu.
Sağlıklı tenkit; empati, hürmet ve tahlil odaklı bağlantıyla mümkündür!
Sağlıklı bir tenkit kültürünün toplumda gelişebilmesi için öncelikle aile içinde çocuklara yargılayıcı değil açıklayıcı bir iletişim modeli sunulması gerektiğine vurgu yapan Kalaz, kelamlarını şöyle tamamladı:
“Okullarda duygusal farkındalık ve tesirli bağlantı maharetleri öğretilmeli, iş ömründe ise geri bildirim kültürü sırf yanılgı odaklı değil, güçlü yönleri de görünür kılan istikrarlı bir anlayışla uygulanmalı. Tenkidin gerçek zamanlama ile yapılması, somut örneklere dayanması, tahlil önerisi içermesi, empatiyle sunulması ve kişinin onurunu zedelemeyecek bir lisan kullanılması da bu kültürün temel ögeleridir. Doğruları söz etmek sadece dürüst olmak değil, tıpkı vakitte bunu karşımızdaki kişinin gelişimine katkı sağlayacak, saygılı ve yapan bir irtibat lisanıyla yapabilmek manasına da gelir. Zira beşerler en çok yargılandıklarında değil, anlaşıldıklarını hissettiklerinde değişime açık hale gelirler ve gerçek manada tesirli tenkit de tam olarak bu tabanda mümkün olur.”
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
