Atlas Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü’nden Dr. Öğr. Üyesi Gülen Ecem Kalkan, son yıllarda obezite tedavisinde yaygınlaşan ve kamuoyunda “zayıflama iğnesi” olarak bilinen GLP-1 ve GIP temelli ilaçlarla ilgili değerli bilgilendirmelerde bulundu. Kalkan, bu ilaçların estetik emelli değil, kronik bir hastalık olan obezitenin tedavisi için geliştirildiğini vurgulayarak, hayat usulü değişiklikleriyle desteklenmeyen ilaç kullanımının kalıcı muvaffakiyet sağlamadığını belirtti.
Son yıllarda obezite tedavisinde değerli bir dönüşüm yaşanırken, kamuoyunda “zayıflama iğnesi” olarak bilinen ilaçlar da en çok konuşulan sıhhat başlıklarından biri haline geldi. Fakat bu yoğun ilgi, beraberinde bilgi kirliliğini ve gerçekçi olmayan beklentileri de getiriyor.
Atlas Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü’nden Dr. Öğr. Üyesi Gülen Ecem Kalkan, zayıflama iğneleriyle ilgili merak edilenleri şimdiki bilimsel datalar ışığında kıymetlendirdi.
Zayıflama iğneleri tokluk hormonlarını taklit ederek tesir gösteriyor
Dr. Öğr. Üyesi Gülen Ecem Kalkan, kamuoyunda zayıflama iğnesi olarak bilinen ilaçların büyük kısmının inkretin bazlı ilaçlar olduğunu belirterek şu bilgileri paylaştı:
“Semaglutid ve tirzepatid etken maddeli ilaçlar, bağırsaklardan yemek sonrasında salgılanan GLP-1 ve GIP isimli doğal tokluk hormonlarını taklit eder. Günümüzde bağırsak, sadece bir sindirim organı değil, bedenin güç istikrarını düzenleyen değerli bir endokrin organ olarak bedellendirilmektedir. Bu ilaçlar pankreastan kan şekerine bağlı olarak insülin salınımını artırırken mide boşalmasını geciktirir ve beyindeki iştah merkezlerini etkileyerek tokluk hissini uzatır. Böylelikle günlük güç alımı azalır.”
Herkes kullanamaz, estetik gayeli geliştirilmedi
Kalkan, bu ilaçların birkaç kilo vermek isteyen herkes için uygun olmadığının altını çizdi.
“Söz konusu ilaçlar estetik emelle birkaç kilogram vermek için değil, tip 2 diyabet ve obezite üzere kronik hastalıkların tıbbi tedavisi için geliştirilmiştir.”
Uluslararası kılavuzlara nazaran ilaçların; hayat usulü değişikliğinden kâfi yarar göremeyen, vücut kütle indeksi (BKİ) 30 kg/m² ve üzerinde olan yahut BKİ’si 27 kg/m²’nin üzerinde olup hipertansiyon, dislipidemi, uyku apnesi ya da kardiyovasküler hastalık üzere obeziteye eşlik eden en az bir hastalığı bulunan erişkinlerde kullanılmasının önerildiğini belirten Kalkan, tedavinin kesinlikle tabip denetiminde yürütülmesi gerektiğini tabir etti.
En sık görülen yan tesirler sindirim sistemiyle ilişkili
Zayıflama iğnelerinin her ilaçta olduğu üzere yan tesirleri bulunduğunu söyleyen Kalkan, bilhassa tedavinin birinci haftalarında bulantı, kusma, ishal ve kabızlık üzere sindirim sistemi şikâyetlerinin görülebildiğini belirtti. Kalkan, “Yan tesirler çoğunlukla birinci 4-8 haftada ve doz artırımı devirlerinde ortaya çıkar. Beden ilaca ahenk sağladıkça ekseriyetle azalır” dedi.
Belirli tiroid kanseri hikayesi, önemli pankreatit, tip 1 diyabet, gebelik ve emzirme üzere birtakım durumlarda ilaçların kullanılmaması ya da çok yakın takip gerektirdiğini vurgulayan Kalkan, uygunluğun kesinlikle tabip tarafından kıymetlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Doğru beslenme yan tesirlerin hafiflemesine yardımcı oluyor
Beslenme tertibinin tedavinin ayrılmaz bir modülü olduğunu belirten Kalkan, küçük porsiyonlarla beslenmenin, yavaş yemek yemenin, bilhassa doz artırım zamanlardında yağlı ve kızartılmış besinlerden kaçınmanın bulantıyı azaltabileceğini tabir etti.
Kabızlık yaşayan bireylerde sıvı tüketiminin artırılması ve lif alımının kademeli yükseltilmesinin; ishal durumunda ise yağlı ve çok baharatlı besinlerin sonlandırılmasının yararlı olabileceğini belirten Kalkan, gün içine yayılan kâfi sıvı tüketiminin değerine dikkat çekti.
Tartıdaki sayı değil, kaybedilen yükün içeriği önemli
Dr. Öğr. Üyesi Gülen Ecem Kalkan, ilaçlarla verilen kilonun sırf yağ dokusundan oluşmadığını belirterek değerli bir noktaya dikkat çekti.
“Başarılı bir kilo kaybında değerli olan yalnızca tartıdaki düşüş değildir. Asıl kıymetli olan kaybedilen tartının ne kadarının yağdan, ne kadarının kas dokusundan geldiğidir.”
İştah azalmasıyla birlikte protein alımının da düştüğünü belirten Kalkan, bunun kas kaybını artırabileceğini söyledi.
“Semaglutid ile yapılan STEP 1 çalışmasının beden kompozisyonu tahlilinde kaybedilen tartının yaklaşık yüzde 35-40’ının yağsız dokudan, yani kas dahil dokulardan geldiği gösterildi. Kas dokusunun kaybı bazal metabolizma suratını düşürebilir ve ilerleyen periyotta yük geri kazanımını kolaylaştırabilir.”
İlaç bırakıldığında kilo geri alımı görülebiliyor
Kalkan, bilimsel çalışmaların ilaç bırakıldıktan sonra kilo geri alımının sık görüldüğünü ortaya koyduğunu belirtti.
“STEP 4 ve SURMOUNT-4 çalışmalarında ilaca devam eden bireylerin tartı kaybının devam ettiği, tedaviyi bırakan kümelerde ise bariz kilo geri alımı yaşandığı görüldü. Bu geri alım, irade eksikliğinin değil, biyolojik bir sürecin beklenen sonucudur; şahıslar ilacı bıraktığında hem daha fazla açlık hisseder hem de daha az güç harcar. Bu tablo, obezitenin kronik ve tekrarlayan bir hastalık olduğunu bir kere daha ortaya koyar.”
Kas kaybı uzun vadede değerli risk oluşturuyor
Tekrarlayan kilo verme ve geri alma döngülerinin vakitle beden kompozisyonunu olumsuz etkileyebileceğini belirten Kalkan, bilhassa ileri yaşlarda sarkopenik obezite riskine dikkat çekti.
Asıl kritik noktanın uzun vadede ortaya çıktığına dikkat çeken Kalkan, “İlaç bırakıldığında geri alınan tartı daha çok yağ dokusundan oluşur; kaybedilen kas ise birebir çarçabuk geri kazanılmaz. Bu sebeple tekrarlayan verme-geri alma döngüleri vakitle bedendeki yağ oranının artmasına ve kas oranının gerilemesine yol açabilir” ikazında bulundu.
Dr. Öğr. Üyesi Gülen Ecem Kalkan, şunları söyledi:
“Özellikle ileri yaşta ve sık tekrarlayan döngülerde bu durum; kas kütlesi ve gücünün azaldığı, buna rağmen yağ oranının yüksek olduğu ‘Sarkopenik obezite’ tablosuna taban hazırlayabilir. Obezitesi olan bayanlarda yapılan bir çalışmada, tartı kaybı sırasında kaybedilen her 1 kg yağa karşılık 0,26 kg yağsız doku kaybedilirken, sonraki devirde geri alınan her 1 kg yağa karşılık sadece 0,12 kg yağsız doku geri kazanılmıştır.
Kısacası kas dokusu kaybedilirken kolay, tekrar kazanılırken zordur; bu da kas kütlesini en baştan müdafaayı çok daha kıymetli kılar. Bu sebeple süreç, en başından itibaren diyetisyen tarafından bireye özgü bir tıbbi beslenme tedavisiyle planlanmalı; tabip ve diyetisyenin birlikte yürüttüğü bir grup yaklaşımıyla nizamlı olarak takip edilmelidir. Ayrıyeten tedaviye bir fizyoterapist eşliğinde direnç antrenmanının eklenmesi, kas kütlesinin korunmasına kıymetli katkı sağlar.”
Protein ve direnç idmanı tedavinin vazgeçilmezleri arasında
Dr. Öğr. Üyesi Gülen Ecem Kalkan, GLP-1 tedavisi alan bireylerde kâfi protein alımı ve sistemli direnç idmanının kas kaybını önlemek açısından kritik olduğunu belirtti.
“İştah azalması sebebiyle sadece güç değil; karbonhidrat, protein, vitamin ve mineral alımları da düşebiliyor. Bu sebeple beslenme planı kesinlikle şahsa özel hazırlanmalı, gerektiğinde B12 vitamini, demir, çinko, D vitamini, kalsiyum ve magnezyum üzere mikro besin ögeleri açısından sistemli takip yapılmalıdır.”
“İlaçlar hayat stili değişikliğinin yerine geçmez”
Tedavi sürecinde yapılan en büyük kusurlardan birinin aşırı düşük güç alımı olduğunu belirten Kalkan, öğün atlamanın kas kaybını artırabileceğini tabir etti.
“İştah denetiminin bireyler tarafından sağlanabilir hale gelmesi, sağlıklı beslenme alışkanlıklarını kalıcı hale getirmek için değerli bir fırsattır. İlaç bırakıldığında görülen yük geri alımını sınırlamanın en tesirli yolu da bu devirde kazanılan hayat biçimi değişiklikleridir. Hakikaten STEP 3 çalışmasında semaglutid, diyetisyen eşliğinde yürütülen yoğun bir hayat üslubu takviyesiyle birlikte yaklaşık yüzde 16 tartı kaybı sağlarken, sırf ömür usulü takviyesi alan kümede bu oran yüzde 5,7’de kalmıştır. Bu sebeple ilaçların kullanıldığı periyotta yetersiz beslenmek yerine sürdürülebilir ve istikrarlı bir beslenme sistemi oluşturulmalıdır.”
Türkiye’de obezite oranı artıyor
Kalkan, TÜİK’in 2025 Türkiye Sağlık Araştırması datalarına nazaran 15 yaş ve üzerindeki bireylerde obezite sıklığının yüzde 21,8’e yükseldiğini, bayanlarda bu oranın yüzde 24,8, erkeklerde ise yüzde 18,7 olarak bildirildiğini hatırlattı.
Zayıflama iğneleri bir kısayol değil
Dr. Öğr. Üyesi Gülen Ecem Kalkan, kelamlarını şu değerlendirmeyle tamamladı:
“Bu ilaçları ne büsbütün reddetmek ne de mucize tahlil olarak görmek hakikat yaklaşımdır. Çağdaş tıp, obezite tedavisinde epeyce tesirli ilaç seçenekleri sunuyor. Lakin bu tedaviler beslenme nizamı, fizikî aktivite ve davranış değişikliğiyle birlikte uygulandığında manalı ve sürdürülebilir sonuç verir. Zayıflama iğneleri tek başına bir tahlil değil, yanlışsız planlanmış multidisipliner tedavinin kıymetli bir parçasıdır.”
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
