Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, şiddet ve şiddet psikolojisi konusunu kıymetlendirdi.
Medya görünürlüğü şiddeti hem artırıyor hem duyarsızlaştırıyor
IPSOS’un 29 ülkede yaptığı araştırmalara atıf yapan Prof. Dr. Tarhan, çalışmalara nazaran şiddetin istatistiksel olarak da arttığını ve medyanın bu süreçteki rolünü şöyle kıymetlendirdi:
“Şiddet olayları medyanın yaşamsal besini. Zira sıra dışı olaylar izlenirliği artırıyor. İnsan biyolojik olarak aksiye daha duyarlıdır. Medya bunu farkındalık oluşturmak emeliyle yaptığında bile, imgelerin sık tekrarı insanlarda duyarsızlaşmaya yol açıyor. Birtakım bireyler şiddeti model alıyor, kimileri ‘kötü dünya sendromu’ dediğimiz bir kaçınma davranışı geliştiriyor, kimi gençler saldırganlaşıyor, kimileri ise depresifleşiyor.”
Günümüzde en çok artış gösteren şiddet çeşidinin toplumsal şiddet olduğunu lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Empati eksikliği ve alkol, madde bağımlılığı olan kültürlerde şiddet önemli biçimde artıyor. Yasaklı maddelerin kullanımı, insanın hem kendisine hem etrafına ziyan verme eğilimini güçlendiriyor. Bu kültürlerde şiddet cezasızlık algısıyla birleştiğinde, zorbalık olağanlaşıyor. Kişinin kendine ziyan verme özgürlüğü bile olmamalı” dedi.
Utanma duygusu zayıfladıkça saldırganlık artıyor
Şiddetin kültürel boyutuna da değinen Prof. Dr. Tarhan, “Utanma hissinin zayıfladığı toplumlarda hürmet azalıyor” tabirinde bulundu. Japon kültüründe utancın yüceltilmesi hasebiyle şiddetin düşük seviyede seyrettiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, şu örneği verdi:
“Japonya’da toplum önünde mahcup olma duygusu o denli güçlü ki, kişi utançtan intihar edecek noktaya gelebiliyor. Bu kültürsel denetim sistemi toplumsal nizamı koruyor. Fakat yeni jenerasyonlarda utanma duygusu zayıfladıkça, empatiyle birlikte hürmet da eriyor. Çocuk diğerinin hakkını, eşyasını umursamamayı olağan görmeye başlıyor. Empati ve utanma duygusu zayıfladıkça saldırganlık artıyor.”
‘Sana yapılmasını istemediğini diğerine yapma’ kuralı
Prof. Dr. Tarhan, toplumsal çözülmenin temelinde benmerkezcilik ve nemelazımcılığın süratle yayılmasının yattığını söz ederek, “20 yıl sonra biz de Batı’daki benmerkezci, duyarsız kültürle karşı karşıya kalabiliriz. ‘Başkası açlıktan ölse bana ne, ben tok olduktan sonra’ anlayışı yayılıyor. Bu yaklaşım global bir tehdit. 1993’te Chicago’da toplanan Dünya Küresel Ahlak Deklarasyonu’nda, ‘Sana yapılmasını istemediğini diğerine yapma’ kuralı kozmik olarak vurgulanmıştı. Bugün yine buna gereksinim var.” halinde konuştu.
İnsan beynindeki algoritmayı tekrar yazabilir
Şiddet eğilimlerinin değiştirilebileceğini kaydeden Prof. Dr. Tarhan, beynin epigenetik ve nöroplastik yapısına dikkat çekti. Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“İnsanın beynine bir fikir girdiğinde, o kanıya his eklenirse inanç haline gelir. Altı hafta sürdürülürse alışkanlık, altı ay sürdürülürse kişilik haline gelir. Yanlış bir fikir fark edildiğinde, kişi beynindeki algoritmayı yine yazabilir. Buna ‘reprogramming’ diyoruz. Alternatif fikir teknikleri, gerilimle başa çıkma biçimlerini değiştiren zihinsel esneklik, şiddet eğilimlerini dönüştürmede çok tesirli.”
Prof. Dr. Tarhan, beyni en faal tutan şeyin yalnızca bilgi öğrenmek değil, öğrenileni deneyimlemek ve anlatmak olduğunu lisana getirdi ve “Beyin ‘ya kullan ya kaybet’ kuralıyla çalışır. Yeni tecrübelere açık, rutini kıran bireyler Alzheimer’a bile daha dirençli. Daima tıpkı şeyi yapan, düşünmeyen, sorgulamayan şahıslarda ise beyin yolları körelir.” dedi.
Şiddetin arkasında depresyon ve gerilim var
“Erkek şiddetinin değerli bir kısmı aslında klinik vakalar” diyen Prof. Dr. Tarhan, “Birçok erkek öfkesinin farkında değil, aslında depresyon yaşıyor. Bayan hislerini ağlayarak dışa vururken, erkek öfke yoluyla tabir ediyor. Şiddet, birçok vakit depresyonun dışavurum biçimi. Gerilim düzeyi global olarak çok yüksek. İnsan beyni her gün aslanla karşılaşmış üzere tehdit algısı içinde yaşıyor. Bu biyolojik gerilim yükü, şiddeti ve intiharı artırıyor.” diye konuştu.
Dünya genelinde intihar oranlarının bilhassa gençlerde süratle yükseldiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, “İngiltere’de 16-24 yaş arası gençler arasında trafik kazalarından çok intihar sebebiyle vefat yaşanıyor. Bu, global bir alarmdır” tabirlerini kullandı.
Şiddetin önlenmesi için ferdî ve toplumsal seviyede özdenetim ve empati eğitimine gereksinim olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Şiddetin biyolojik, ruhsal, toplumsal ve kültürel boyutlarını anlamadan tahlil üretilemez. İnsanlara özbilinç, özdenetim, empati ve alternatif düşünme biçimleri kazandırmak gerekiyor. Bu eğitim erken yaşta başlarsa, toplumda dayanışma, hürmet ve merhamet yine kök salabilir.” halinde konuştu.
Genetik araştırmalar ne söylüyor?
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, şiddetin doğuştan gelip gelmediği konusunda bilimsel bulgulara dikkat çekerek, “Şiddetle ilgili çok genetik çalışma yapıldı. ‘Suç geni var mı?’ diye bakıldı. Araştırmalarda ortak nokta şu: Saldırganlık eğilimiyle ilgili gen var lakin doğuştan hatalı yok. Doğuştan psikopat yok.” dedi.
Dopamin ve COMT geninin kıymetine işaret eden Prof. Dr. Tarhan, bu genlerin kimi bireylerde saldırganlık eğilimini artırabildiğini, ancak bunun suça yönelmek manasına gelmediğini belirtti:
“COMT geninin GG aleli bilhassa ABD’de karma dövüş atletlerinde çok yüksek çıktı. Tıpkı gen kimi şahıslarda psikoz riskini artırıyor. Lakin bu hastalık değil, yatkınlık geni. Değerli olan kişinin o enerjiyi nereye kanalize ettiği.” diyen Prof. Dr. Tarhan, benzer genlere sahip iki kardeşten birinin bilim insanı olabildiğini, oburunun ise suça yönelebildiğini söyledi ve “Genler bir sermayedir; onu uygun ya da berbat kullanmak kişinin özgür iradesiyle ilgilidir.” diye konuştu.
Çocuklukta öğrenilen davranışların mukadderat olmadığına dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Ben babamdan şiddet gördüm, ben de uygulayacağım deme hakkı yok. 15 yaşına kadar öğreniyorsun ancak 15’ten sonra bunu değiştirme sorumluluğun var.” sözünde bulundu.
Narsistik kişilikler; dediğini yapmazsan şiddete başvurabilir
Şiddet davranışının yalnızca fizikî olmadığını; tehdit, mobbing ve ekonomik baskının da şiddet cinsleri olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, en çok risk taşıyan kişilik yapılarını şöyle sıraladı:
“Birincisi antisosyal kişilikler; suça mahirdir, acımasızdır. İkincisi narsistik kişilikler; dediğini yapmazsan şiddete başvurabilir. Üçüncüsü borderline kişilikler; öngörülemezdir, istikrarsızdır.
Dördüncüsü histriyonik kişilikler; teatraldir, şiddete çanak tutabilirler.”
Ahlaki akıl yürütme anaokulu periyodunda öğretilmeli
Ahlaki akıl yürütme bir çocuğa öğretilmezse, o çocuğun ileride şiddete yönelebileceğini söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Bu maharet tabiatıyla gelişmediği için küçük yaşlardan itibaren kazandırılması gerekir. Bir eğitim sistemi çocuğu şiddete ve bağımlılığa karşı güçlü kılmak istiyorsa, ahlaki akıl yürütmeyi daha anaokulu devrinde öğretmelidir. Bu çağda en büyük rehberimiz akıl ve bilimdir. Yüzyıllardır alıştığımız üzere sırf dini sağlamlığa değil, bilimsel sağlamlığa da dayanmalıyız.” biçiminde konuştu.
Günümüzde kötülük yapmaktan zevk alan bireylerin sayısında artış var
Şiddetle ilgili araştırmalara işaret eden Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“İnsanların empati hissini, diğerlerine saygıyı ve nezaketi geliştirmesi gerekiyor. Bu sebeple ‘akran zorbalığı’ yerine ‘akran nezaketi’ kavramı kullanılmaya çalışılıyor. Hatta yalnızca akran nezaketi değil, ‘akran iyiliği’ denmesi daha hakikat. Zira bir insan yeterlilik yapmayı ömrünün merkezine alırsa iyicil davranışlar geliştirir, şiddete yönelmez. Diğerinin hakkına daha rahat hürmet duyabilir. Düzgünlük yapmaktan zevk alan bir bireyden kötülük beklenmez. Ne yazık ki günümüzde kötülük yapmaktan zevk alan şahısların sayısında artış görülüyor.”
Stres yükseldiğinde kimi bireyler çok kolay öfkeleniyor
Baskı kültürünün şiddeti artırdığına da dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Gücün kanunda değil şahısta olduğu aile, kurum ve toplumlarda şiddet yükselir.” sözünde bulundu.
Toplumsal yapıda yaşanan süratli değişimlerin ruh sağlığındaki tesirlerine işaret eden Prof. Dr. Tarhan, “Sosyal ve ekonomik hareketlilik arttığı için süratli bir hayat var. Bu sürat insanlarda gerilim düzeyini yükseltiyor. Gerilim yükseldiğinde kimi bireyler çok kolay öfkeleniyor. Cezaevine gidenlerin yüzde 60–70’i pişmandır; birden fazla bir anlık öfkeyle karar veriyor. Ayrıyeten madde kullanımı ve ekonomik problemler öfkeyi tetikliyor.” dedi.
Pandemi sonrası psikiyatrik sıkıntıların besbelli biçimde arttığını söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Dünyada şu anda en çok yapılan ilaç çalışmaları antidepresanlar üzerine. Depresyon araştırmaları Covid’den sonra birinci, sonra ikinci sıraya geldi. Bu tablo arka planda öfkenin, cürmün, şiddetin, boşanmaların, aile içi çatışmaların arttığını gösteriyor.” halinde kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
