Aşırı sıcakların sadece fizikî sıhhati değil, ruhsal dengeyi de etkilediğine dikkat çeken Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hülya Ensari, sıcaklık ve nem artışının öfke denetimini zayıflatabileceğini, uyku kalitesini bozarak depresyon, bipolar bozukluk ve psikotik bozukluklarda alevlenme riskini artırabileceğini söyledi. Psikiyatrik ilaç kullanan bireylerin ise sıcak havalarda sıvı-elektrolit istikrarı ve ilaç yan tesirleri açısından daha dikkatli olması gerektiğini vurguladı.
Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hülya Ensari, yaz aylarında artan sıcaklık ve nemin ruh sıhhati üzerindeki tesirlerine ait değerlendirmede bulundu. Sıcak havalarda artan tartışmalar, trafikte kısalan sabırlar ve “bir anda parlama” üzere durumların sırf ruhsal yorgunlukla açıklanamayacağını belirten Ensari, ısı düzenlemesi ile his ve uyku düzenlemesinin beyinde değerli ölçüde ortak sistemler üzerinden yürütüldüğüne dikkat çekti.
Aşırı sıcaklar öfke denetimini zayıflatabiliyor
Prof. Dr. Hülya Ensari, şu değerlendirmelerde bulundu:
“Temel gerçek şudur: Isı düzenlemesi ile his ve uyku düzenlemesi, beyinde farklı sistemler değildir. Bu sebeple sıcağın ruhsal duruma tesiri dolaylı değil, direkttir.
Hipotalamus rolü: Beden ısısının ayar noktası, hipotalamusun preoptik alanında belirlenir. Bu bölge birebir vakitte uykunun düzenlenmesinde misyon alır; yani preoptik alan “uyku ile beden ısısını eşgüdümleyen temel beyin bölgesi” olarak tanımlanmıştır. Merkezî yahut çevresel ısınmayla aktifleşen preoptik nöronlar, ısı bilgisini otonom karşılıkları tetikleyen alt merkezlere iletir. Hipotalamusun bu düzenlemeyi yürütürken kullandığı aracıların başında serotonin, dopamin ve noradrenalin gelir; sıcak maruziyeti bu nörotransmitter sistemlerini bozar.
Serotonin ve dürtü kontrolü arasındaki irtibata dikkat
Serotenerjik sistem: Kritik olan nokta, tıpkı nörotransmitterin dürtü kontrolünde de merkezî rol oynamasıdır. Serotonerjik fonksiyon düşüklüğü ile dürtüsel–reaktif saldırganlık arasındaki münasebet, BOS 5-HIAA seviyeleri, nöroendokrin ikazım çalışmaları ve triptofan azaltma paradigmalarıyla tekraren gösterilmiştir. Aşırı sıcakla birlikte artan termoregülatuvar yük, his düzenleme ve dürtü denetimi üzere bilişsel fonksiyonları zorlayarak kişinin gerilim ve öfke karşısındaki denetim kapasitesini azaltabilir.
Sıcaklık, gerilim hormonlarını ve his düzenlemeyi etkiliyor
Stres ekseni, kortizol ve inflamasyon: Aşırı sıcak, vücut için tarifli bir fizyolojik stresördür. Hipotalamus–hipofiz–adrenal eksenini aktifleştirir ve inflamatuvar süreci tetikler; açığa çıkan hormon ve inflamatuvar belirteçler dikkati, duygulanımı ve bilişi bozar. Klinikte bu, kişinin nötr uyaranları bile tehdit olarak okumaya yatkın bir ‘hazır bekleme’ durumuna geçmesi olarak kendisini gösterir.”
Beden serinleyemedikçe uyarılmışlık seviyesi düşmüyor
Prof. Dr. Hülya Ensari, sonuç olarak artan sıcaklarla, sıvı–elektrolit kaybı, artmış uyarılmışlık ve bozulan uyku bir araya geldiğinde dürtü kontrolünden sorumlu prefrontal fonksiyonların gerilediğini ve tehdit değerlendirmesinin öne çıktığına dikkat çekerek şunları söyledi:
“Sıcaklık ile şiddet arasındaki alakanın farklı ülke, devir ve usullerde tekrarlanarak gösterilmiş olması bu tablonun alandaki karşılığını net olarak ortaya koymaktadır. Öfke patlaması fren sisteminin zayıfladığı, gazın ise güçlendiği bir nörobiyolojik istikrar sıkıntısıdır. Nem bu tabloyu ağırlaştırır, zira terin buharlaşmasını engelleyerek bedenin tek tesirli serinleme sistemini devre dışı bırakır; vücut serinleyemedikçe uyarılmışlık seviyesi düşmez.”
Psikiyatrik ilaç kullananlar sıcak havalarda daha dikkatli olmalı
Sıcak havaların kimi psikiyatrik ilaçların yan tesirleri ve bedenin ısı düzenleme kapasitesi üzerinde ek risk oluşturabileceğine dikkat çeken Prof. Dr. Hülya Ensari, bilhassa antipsikotik, antikolinerjik, antidepresan ve uyarıcı ilaç kullanan bireylerin dikkatli olması gerektiğini belirtti.
Sıcak ve nem için herkes için geçerli tek bir eşik yok
Aşırı sıcakların ruhsal durum üzerindeki tesirinin şahıstan şahsa değişebildiğini belirten Prof. Dr. Hülya Ensari, tek bir sıcaklık pahasının herkes için “kritik eşik” olarak kabul edilemeyeceğini söz etti. Prof. Dr. Ensari, “Herkes için geçerli, keskin bir eşik yoktur. Bilgiler bir eşikten çok, sıcaklık arttıkça riskin kademeli yükseldiği bir doz–yanıt ilgisi gösteriyor. Şahsî eşiği kişinin yaşı,kardiyovasküler ve nörolojik eşlik eden bir hastalığın olup olmaması, ilaç yükü, alkol kullanımı, sıcağa ahenk seviyesi ve nem belirler” dedi.
Kalitesiz uyku, sonraki gün öfke ve gerilimi artırabiliyor
Sıcak havaların ruhsal tesirlerinde uykunun değerli bir ara sistem olduğunu belirten Prof. Dr. Hülya Ensari, bilhassa gece sıcaklıklarının yükselmesinin uykuya dalmayı zorlaştırabileceğini ve gece uyanmalarını artırabileceğini söyledi.
“Uyku ile ısı arasındaki bağ konfor sorunu değildir; uykunun başlaması fizyolojik olarak ısı kaybına bağımlıdır. Uykuya dalış, distal cilt damarlarının genişleyip ısı atmasıyla çekirdek ısının düşmesi üzerinden gerçekleşir. Ortam sıcaklığı yüksekse bu ısı atımı olmaz; uykuya dalma mühleti uzar, gece uyanmaları artar. Isı ve uyku düzenlemesinin tıpkı hipotalamik bölgede eşgüdümlenmesi bu bağın anatomik karşılığı olup, yüksek ortam ısısının uyku bütünlüğünü bozarak duygusal işlemlemeyi olumsuz etkilemesi, öfke ve gerilim seviyesini de olumsuz tesirler. Uyku bozulmasının inflamatuvar belirteçleri ve kortizolü artırarak his düzenlemeyi bozduğu da gösterilmiştir.”
Uykusuzluk, bipolar bozukluk manik atak tablosu için kıymetli risk!
Bipolar bozukluk manik atak tablosunu tetikleyen en değerli risk faktörlerinden birinin uykusuzluk olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Hülya Ensari, “Dolayısıyla sıcak gecelere bağlı gelişen uykusuzluk, direkt bipolar bozukluk manik atak için önemli bir risk faktörüdür. Bipolar bozukluk manik atak tablosuna bağlı hastane yatış oranlarının yaz aylarında tepe yaptığı, yüksek sıcaklığın yatışlarla alakalı olduğu tekrar bilimsel çalışmalarla gösterilmiştir” ikazında bulundu.
Sıcak havalarda ruh sıhhatini korumak için öneriler
Prof. Dr. Hülya Ensari, sıcak havalarda ruhsal ve fizikî sıhhatin korunması için şu tekliflerde bulundu:
● Yatak odasını mümkün olduğunca serin ve hava akımlı tutun; serinletme mümkün değilse en azından uyku öncesi 1–2 saat havalandırın.
● Yatmadan evvel ılık duş alın; ılık su cilt damarlarını genişleterek çekirdek ısının düşmesini kolaylaştırır.
● Akşam saatlerinde alkol kullanmaktan kaçının.
● Sıvı alımını gün içine yayın; 11.00–16.00 arası dış ortamda kalmayın.
● Psikiyatrik ilaç kullanan yakınlarınızın sıvı alımını ve şuur durumunu takip edin; konfüzyon, konuşma bozukluğu yahut terlemenin kesilmesi acil müracaat sebebi olduğunu unutmayın.
● İlacınızı kendi kararınızla kesmeyin; doz ve saat düzenlemesini doktorunuzla konuşun.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
