Anahtarınızı nereye koyduğunuzu unutuyor, bir odaya girince sebep orada olduğunuzu hatırlayamıyor ya da yıllar evvel yaşadığınız bir olayı tüm detaylarıyla anımsarken dün tanıştığınız kişinin ismini çıkaramıyor musunuz? Bu durum birden fazla vakit telaş yaratsa da uzmanlara nazaran unutkanlık her vakit hastalık belirtisi değil. Bilakis, beynin gereksiz bilgileri ayıklaması, kıymetli anıları müdafaası ve yeni bilgileri öğrenebilmesi için “unutma” sistemine muhtaçlığı var.
Peki, beyin bazen sebep hakikaten gereksiz görünen bilgileri ya da yıllarca tesirinden çıkamadığımız travmatik anıları da saklıyor? Acıbadem Üniversitesi Psikoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Murat Kurt’a nazaran bunun temel sebeplerinden biri, beynin sık tekrar edilen ve duygusal açıdan değer taşıyan bilgileri daha güçlü biçimde pekiştirmesi. Bir fikir, bir telaş ya da olumsuz bir tecrübe zihinde ne kadar sık tekrar edilirse, ilgili sinir ağları da o kadar sık aktifleşiyor. Bilhassa bu tekrarlar güçlü hislerle birlikte olduğunda, beyin bu bilgileri öncelikli olarak işlemeye eğilim gösteriyor ve anılar daha kalıcı hale gelebiliyor. Bu sebeple travmatik yaşantılar ya da daima zihni meşgul eden olumsuz fikirler vakit içinde büsbütün ortadan kalkmak yerine daha kolay hatırlanabiliyor ve uygun ipuçlarıyla tekrar tetiklenebiliyor. Yani bazen kıymetsiz görünen detaylar aklımızda kalırken, hakikaten öğrenmek istediğimiz bilgileri kolaylıkla unutabiliyoruz. Prof. Dr. Murat Kurt, beynin gereksiz yükünü hafifletmeye ve hafızayı daha verimli kullanmaya yardımcı olacak değerli teklifler paylaşıyor…
Beynin bilgiyi kalıcı hale getirmesinin, yalnızca kaç sefer karşılaşıldığına değil, o bilgiye ne kadar dikkat edildiğine ve derinlikle işlendiğine bağlı olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Murat Kurt, dijital ortamda tekraren karşılaştığımız içeriklerin birçoklarının aslında hafızada kalıcı bir iz bırakmadığını vurguluyor. Prof. Dr. Murat Kurt, “Tekrar, bilhassa dikkat ve manalı işlemeyle birlikte olduğunda bellek izini güçlendirir. Buna karşılık, dijital ortamda süratle tüketilen içerikler birden fazla vakit yüzeysel seviyede işlendiği için tıpkı etkiyi oluşturmaz. Zira kaydırarak tükettiğimiz her ekran, beynin bilgiyi derinlemesine işlemesini gerektirecek şartları oluşturmaz; tam aksine, birden fazla içerik yüzeysel bir dikkat seviyesinde işlenip süratle yerini bir sonrakine bırakır. Münasebetiyle zihni bu cins yüzeysel tekrarlarla doldurmak, hafızayı güçlendirmek yerine gereksiz bilişsel yükü artırarak asıl kıymetli bilgilerin tesirli biçimde işlenmesini zorlaştırabilir. Bu sebeple gereksiz bilişsel yükü azaltacak alışkanlıklar geliştirmek büyük değer taşıyor” diyor…
Unutmak Beynin Hatası Değil, En Önemli Becerilerinden Biri
Prof. Dr. Murat Kurt, “Günümüzde dijital dünyanın sunduğu sınırsız bilgi akışı, daima bildirimler, gerilim, sistemsiz uyku ve çoklu vazife yapma alışkanlığı hafızamızı her zamankinden daha fazla zorluyor. Ekranda kaydırdığımız her içerik saniyeler içinde bir sonrakiyle yer değiştiriyor; birçok içerik derinlemesine işlenemeden yerini bir sonrakine bırakıyor. Evvelden zihnin dış uyaranlardan uzak kalabildiği kısa dinlenme anları daha fazlaydı. Şimdi ise yürürken, beklerken, yemek yerken bile telefon ekranına bakıyoruz. Daima uyaranlara maruz kalmak, beynin kıymetli bilgileri derinlemesine işlemesini ve dikkatin tekrar düzenlenmesini zorlaştırabiliyor” halinde konuşuyor.
Prof. Dr. Murat Kurt, hafızanın sanılanın bilakis kusursuz çalışan bir kayıt aygıtı olmadığını belirterek şu değerlendirmede bulunuyor: “İnsan beyni her gün milyonlarca uyaranla karşılaşıyor. Şayet bunların tamamını birebir detayla saklasaydık, yeni bilgi öğrenmek ve hakikat karar vermek çok daha güç olurdu; zira zihin, nitekim kıymetli olanı bulmak için daima gereksiz detaylar arasında kaybolurdu. Bu yüzden beynimiz, kıymetli gördüğü bilgileri güçlendirirken muhtaçlık duyulmayan detayları eleme eğilimindedir. Münasebetiyle unutmak, birden fazla vakit bozuk değil, tam aksine sağlıklı çalışan bir hafızanın doğal ve gerekli bir sonucudur.”
“Beyin bir depo değil, bir editördür” diyen Prof. Dr. Murat Kurt’a nazaran hafıza sadece bilgiyi depolamıyor; dikkat, his, mana ve tekrar üzere birçok faktörün tesiriyle daima olarak yine düzenleniyor, hatta her hatırlama anında bir bakıma yine yazılıyor. Bu sebeple güçlü bir hafıza kadar, “doğru bilgiyi tutup gereksizini bırakabilme” mahareti de bilişsel sıhhatin değerli bir modülü olarak öne çıkıyor.
Prof. Dr. Murat Kurt, bu doğal unutmanın, örneğin travma sonrası hafıza kaybı ya da demans üzere durumlarda görülen patolojik unutmadan farklı olduğunun da altını çiziyor: “Burada bahsettiğimiz, beynin günlük işleyişinde tabiatıyla gerçekleşen, fonksiyonel bir süzme sistemi. Hastalığa bağlı hafıza kayıplarıyla karıştırılmamalı.”
Neden Odaya Girince Ne Yapacağımızı Unutuyoruz?
Hemen herkesin vakit zaman yaşadığı bu durumun bilimsel bir açıklaması var. Psikoloji literatüründe “kapı eşiği etkisi” (doorway effect) olarak bilinen bu olgu, bir ortamdan başkasına geçildiğinde beynin içinde bulunduğu bağlamı güncellemesiyle ilişkilendiriliyor. Yeni bir ortama geçildiğinde, o sırada çalışma belleğinde tutulan bilgi dikkatin odağından çıkabiliyor ve ne yapmak için odaya girdiğimizi kısa müddetliğine unutabiliyoruz. Enteresan olan şu ki, bu tesir tek başına, rastgele bir dikkat dağıtıcı olmadan bile ortaya çıkabiliyor. Yalnızca bir kapıdan geçmek bile beynin adeta “sayfayı çevirmiş” üzere yeni bağlama odaklanmasına yol açabiliyor.
Prof. Dr. Murat Kurt, yoğun çalışma temposu, sık dikkat bölünmesi ve tıpkı anda birçok işle ilgilenme alışkanlığının bu cins unutkanlıkları daha sık yaşanır hale getirebildiğini belirterek şöyle diyor: “Sorun birden fazla vakit hafızada değil, dikkattedir. Bir işi düşünürken telefon bildirimi geliyor, akabinde öteki biriyle konuşuyoruz, sonra öbür bir odaya geçiyoruz. Dikkat daima bölündüğünde, çalışma belleğinde tutulan bilgiye erişmek zorlaşabiliyor. Bu sebeple ne yapmak için odaya girdiğimizi birkaç saniyeliğine unutabiliyoruz. Birçok vakit birkaç saniye durup tekrar odaklandığımızda ya da bulunduğumuz bağlamı hatırlatan bir ipucu gördüğümüzde bilgi tekrar aklımıza geliyor”…
Peki Ne Zaman Endişelenmeliyiz?
Burada kıymetli olan, doğal unutkanlık ile tıbbi kıymetlendirme gerektirebilecek unutkanlığı birbirinden ayırabilmek. Toplumda en yaygın yanlış inanışlardan biri, her unutkanlığın yaşlanma ya da demansın habercisi olduğunun düşünülmesi. Meğer vakit zaman isim unutmak, anahtarın yerini karıştırmak ya da randevuları hatırlamakta gecikmek birden fazla vakit olağan kabul edilebilir. Asıl dikkat edilmesi gereken durum ise unutkanlığın günlük hayatı bariz biçimde etkilemesi; birebir soruların sık sık sorulması, tanıdık ortamlarda yön bulmakta zorlanılması ya da para idaresi üzere günlük işleri yerine getirmede zahmet yaşanmasıdır.
Prof. Dr. Murat Kurt, “Her unutkanlığı hastalık olarak kıymetlendirmek hakikat değil. Uykusuzluk, depresyon, kronik gerilim, yoğun iş temposu, birtakım ilaçlar ve dikkat dağınıklığı da hafızayı kıymetli ölçüde etkileyebilir. Fakat unutkanlık kişinin günlük hayatını bariz biçimde aksatmaya başladığında ya da vakit içinde giderek kötüleştiğinde kesinlikle bir uzmana başvurulmalıdır” diyor.
Kötü Anıların Olumsuz Etkisini Azaltmak Mümkün
Travmatik ya da olumsuz anıları büsbütün silmek günümüzde mümkün değil. Fakat psikoloji ve nörobilim alanındaki araştırmalar, bu anıların bireyde oluşturduğu duygusal yükün, azaltılabileceğini gösteriyor. Prof. Dr. Murat Kurt’a nazaran maksat unutmak değil, anının hayat üzerindeki tesirini azaltmak olmalı: “İnsan beyni berbat anıları büsbütün silmek yerine onların duygusal yükünü vakit içinde tekrar düzenleyebilir. Psikoterapi, sağlıklı baş etme usulleri ve gerektiğinde profesyonel dayanak sayesinde kişinin anıyla kurduğu alaka değişebilir.”
Peki genel olarak hafızamızı güçlü ve sağlıklı tutmak için neler yapabiliriz? Prof. Dr. Murat Kurt, bilhassa ömür uzunluğu öğrenmenin ve zihinsel olarak faal kalmanın hem genç hem de ileri yaşlarda bilişsel fonksiyonların korunmasına değerli katkı sağlayabileceğini belirterek şu tekliflerde bulunuyor: “Hafızayı korumak için tek bir mucize usul yok. Kaliteli uyku ve haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta fizikî aktivite yapmak epeyce değerli. Bunun yanında beynimizi yeni tecrübelerle karşılaştırmamız, yeni hünerler öğrenmemiz ve vakit zaman günlük rutinimizin dışına çıkmamız zihinsel esnekliği destekliyor. Güçlü toplumsal ilgiler kurmak ve sürdürmek, Akdeniz tipi üzere istikrarlı beslenme modellerini benimsemek, gerilimi tesirli formda yönetmek ve bilhassa odaklanma gerektiren işlerde dikkati sık sık bölen çalışma alışkanlıklarından kaçınmak da beyin sıhhatini destekleyen temel ömür alışkanlıkları arasında yer alıyor. Hafızayı güçlendirmek için mucize usuller aramak yerine beynimizi koruyan hayat alışkanlıklarına odaklanmalıyız. Tertipli uyku, fizikî hareket, zihinsel merak, toplumsal ömür ve odaklanarak öğrenme, hafızamız için yapabileceğimiz en değerli yatırımlardır. Unutmayalım; iyi çalışan bir beyin yalnızca hatırlayan değil, gerektiğinde unutabilen beyindir”…
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
