Smyrna Antik Kenti’nde yürütülen hafriyatlar, 2 bin 700 yıl evvelki planlı kent hayatını ve yaklaşık 5 bin yıllık gümüş takı hazinesini gün yüzüne çıkarıyor. İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin 2014 yılından bu yana desteklediği hafriyatlar, antik kentin mimarisinden üretim kültürüne uzanan geçmişini aydınlatıyor.
İzmir’in birinci yerleşim alanlarından biri olan Smyrna Antik Kenti’nde (Bayraklı Höyüğü) yürütülen arkeolojik hafriyatlar, binlerce yıl evvelki kent ömrüne ait kıymetli bulgular ortaya koyuyor. Bilhassa milattan evvel 7. yüzyılda gelişen kent planı; birbirini dik kesen sokakları, farklı fonksiyonlara ayrılmış yapı alanları, atık su kanalları ve harç kullanılmadan inşa edilen savunma duvarlarıyla dikkat çekiyor. Kazılarda 2019 yılında bulunan yaklaşık 406 gramlık gümüş takı hazinesi ise yerleşimin erken devirlerdeki üretim ve ticaret hayatına ışık tutuyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın izniyle Ege Üniversitesi ismine yürütülen ve İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından 2014 yılından bu yana desteklenen hafriyatlar, Smyrna’nın kuruluşundan gelişmiş bir liman kentine dönüşmesine uzanan tarihî süreci ortaya koyuyor.
2 bin 700 yıl evvel planlı kent yaşamı
Bir kenti kent yapan sırf konutlar ve sokaklar değil, bunların muhakkak bir sistem içinde planlanması. Bayraklı Höyüğü’nde ortaya çıkarılan bulgular, antik Smyrna’da kent hayatının gereksinimleri gözetilerek bir yerleşim sistemi oluşturulduğunu gösteriyor. Birbirini dik kesen sokaklar, yapı adaları, kamu yapıları ve üretim alanları, günümüz kent planlamasını hatırlatan bir tertibin izlerini taşıyor.
Bayraklı Kazı Başkanı, Ege Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Aylin Ümit Erdem, bilhassa milattan evvel 7. yüzyıldan itibaren gelişen kent planının ehemmiyetine dikkat çekti. Erdem, “Bayraklı Höyüğü’ndeki mimari datalara baktığımızda, bilhassa milattan evvel 7. yüzyıldan itibaren gelişmiş bir kent planının varlığını görüyoruz. Ana caddeleri dik kesen ara sokaklardan oluşan, bugün ızgara planlı yerleşim modeli olarak tanımladığımız bir sistem kelam konusu. Yollar arasında kalan alanların makul işlevlere hizmet ettiğini, kamu ve üretim alanlarının başka halde planlandığını söyleyebiliriz” dedi.
Smyrna’daki bu sistem, antik dünyada planlı yerleşim anlayışının erken örnekleri arasında bedellendiriliyor. Yüzyıllar sonra Hippodamos’un ismiyle anılacak ızgara planlı kent modelinin erken izlerini taşıyan yerleşim, antik insanların sadece barınma gereksinimini değil, ortak hayatın gerekliliklerini de dikkate aldığını ortaya koyuyor.
Athena Caddesi’nin üç asırlık tarihi
Antik kentin değerli ulaşım akslarından Athena Caddesi, önünden geçtiği Athena Tapınağı’ndan ismini alıyor. Doğudaki anıtsal giriş kapısına bağlanan cadde, milattan evvel 7. yüzyıldan 4. yüzyılın sonlarına kadar tıpkı doğrultuda kullanıldı. Erdem, caddenin kent içindeki değerini şöyle anlattı:
“Athena Caddesi, kentin ana merkez caddesi olarak kabul ediliyor. Doğu surları üzerindeki anıtsal giriş kapısına bağlanıyor. Milattan evvel 7. yüzyıldan başlayarak 4. yüzyılın sonuna kadar tıpkı aks üzerinde kullanıldığını biliyoruz. Birinci mimari yapılar tek odalı megaron planında inşa edilmiş. Ayrıyeten oval planlı bir mesken kalıntısı da var. Sonraki devirlerde tek ve çok odalı megaronların yanı sıra tapınak ve toplantı odaları üzere kamu yapıları ortaya çıkıyor. Böylelikle savunma duvarları içinde sivil ve kamusal yapıların bulunduğu planlı bir kentle karşılaşıyoruz.”
Antik Smyrna’nın en değerli yapılarından Athena Tapınağı da kentin mimari gelişimini gösteren buluntular arasında yer alıyor. Milattan evvel 7. yüzyıldan itibaren kullanılan ve vakit içinde farklı eklemelerle yenilenen tapınak, 6×10 sütunlu planıyla Batı Anadolu’nun erken taş tapınak örnekleri arasında bedellendiriliyor. Yapının bulunduğu alanın teraslarla yükseltilip sağlamlaştırılması da mimarinin arazi şartları dikkate alınarak şekillendirildiğini gösteriyor.
Harçsız surlarda mühendislik hesabı
Smyrna’nın savunma duvarları, antik devrin inşaat tekniklerine ait kıymetli bilgiler sunuyor. Kazılarda farklı periyotlara tarihlenen üç savunma duvarı evresi belirlendi. En erken evre milattan evvel 9. yüzyıla, ikinci evre 8. yüzyıla, son evre ise 7. yüzyıla tarihleniyor. Bu katmanlar, kentin vakit içinde yıkımlar, tamirler ve yine inşa süreçlerinden geçtiğini ortaya koyuyor.
Erdem, duvarların imal tekniğine ait şu bilgileri verdi:
“Savunma duvarlarına baktığımızda taş blokların arasında harç yahut beton üzere bir sistem bulunmadığını görüyoruz. Duvarlar, taşların birbirine kilitlenmesiyle oluşturuluyor. Bilhassa milattan evvel 7. yüzyıl evresinde taşların birbirine çok daha düzgün geçtiğini görüyoruz. Duvarı güçlendirmek emeliyle alt ve üst örgü arasında bir ölçü eğim verilmiş.”
Doğu savunma sınırında ortaya çıkarılan anıtsal giriş kapısı da özgün yapısıyla dikkat çekiyor. İki kule arasına yerleştirilen kapıların bilakis Smyrna’da tek kuleyle desteklenen ve rampalı bir yolla kente bağlanan bir giriş sistemi tespit edildi.
Antik kentin yer altındaki altyapısı
Smyrna’da planlı kent ömrünün izleri sadece sokaklarda ve yapılarda değil, altyapı sisteminde de görülüyor. Kazılarda konutların içinden geçen atık su kanalları ile anıtsal giriş kapısındaki rampalı yolun altında büyük bir su kanalı bulundu.
Yerleşimin doğu kısmındaki teras duvarları da su idaresi açısından değer taşıyor. Meles Çayı’nın alüvyonlarıyla dolan bölgede kimi terasların su baskınlarını önlemek maksadıyla yapılmış olabileceği bedellendiriliyor.
Erdem, kentteki altyapı bulgularına ait, “Savunma duvarları içindeki yapı ve sokaklarda su kanalları tespit ettik. Konutların içinden geçen atık su kanallarının yanı sıra anıtsal giriş kapısındaki rampalı yolun altında da büyük bir kanal bulunuyor. Doğu kesitteki terasların bir kısmının su baskınlarını önlemek hedefiyle yapılmış olabileceğini düşünüyoruz” diye konuştu.
5 bin yıllık gümüş hazine
Smyrna’nın geçmişine ışık tutan en dikkat alımlı buluntulardan biri, 2019 yılında ortaya çıkarılan gümüş takı topluluğu oldu. Erken Tunç Çağı katmanlarında, bir yapının taban köşesindeki çömleğin içinde bulunan yaklaşık 406 gram tartısındaki hazinede spiral yüzükler, alın bantları ve granül tekniğiyle yapılmış takılar yer alıyor.
Takıların çömleğe sebep ve nasıl yerleştirildiği şimdi kesin olarak bilinmiyor. Lakin buluntular, periyodun değerli maden işçiliğine ve ekonomik ilgileri hakkında kıymetli ipuçları sunuyor.
Erdem, gümüş hazinenin ehemmiyetini şu sözlerle anlattı:
“Bayraklı’da bulduğumuz en kayda kıymet buluntulardan biri, 2019 yılında açığa çıkardığımız gümüş takı hazinesi. Birbirine kaynaşmış hâlde, bir çömleğin içine yerleştirilmiş olarak ele geçti. Spiral yüzüklerden alın bantlarına, granül tekniğiyle yapılmış gümüş takılara kadar farklı örnekler bulunuyor. Troya hazinelerinden bildiğimiz emsal buluntuların burada da ortaya çıkması, Bayraklı’nın erken periyotlardaki ekonomik ilgilerini anlamamız açısından değerli. Gümüşün temin edilmesi, işlenmesi ve dağıtılması, gelişmiş bir üretim faaliyetinin varlığına işaret ediyor. Bu buluntular, İzmir’in en eski kuyumcularına ait datalar olarak da kıymetlendirilebilir.”
Antik İzmir’in sofralarında deniz eserleri vardı
Kazılarda bulunan buğday, arpa, hayvan kemikleri, öğütme taşları ve depolama kapları, tarım ve hayvancılığın antik Smyrna’nın beslenme nizamında değerli yer tuttuğunu gösteriyor. Ocaklarda ve küllü alanlarda bulunan yanmış deniz kabukları ise deniz eserlerinin de tüketildiğini ortaya koyuyor. Erdem, “Kazılarda en yoğun bulduğumuz kümelerden birini deniz kabukları oluşturuyor. Farklı periyotlara ilişkin ocaklarda ve küllü alanlarda yanmış deniz kabukları bulduk. Bunlar, deniz eserlerinin beslenmede tüketildiğini gösteriyor. Akdeniz’den gelen kimi çeşitlerin de bulunması, Bayraklı yerleşiminin farklı bölgelerle etkileşim içinde olduğunu ortaya koyuyor” dedi.
Dokumacılık kıymetli bir üretim alanıydı
Smyrna’da bulunan pişmiş toprak ve taştan yapılmış ağırşaklar ile dokuma yükleri, dokumacılığın da yerleşimin üretim hayatında değerli bir yere sahip olduğunu gösteriyor. Bilhassa milattan evvel üçüncü ve ikinci binyıllara tarihlenen katmanlarda çok sayıda dokuma aracı ele geçirildi. Misal buluntular, Demir Çağı katmanlarında da yoğun biçimde görülüyor.
Erdem, arkeolojik bilgilerin Bayraklı’nın farklı ekonomik faaliyetlerin bir arada yürütüldüğü bir yerleşim olduğuna işaret ettiğini belirterek, “Smyrna’nın ticaretle uğraşan, tarım iktisadına sahip, kısmen hayvancılık yapan ve kara ile deniz ticaretinde değerli bir merkez olduğunu görüyoruz. Arkeolojik datalar, kentin Anadolu’nun iç bölümlerinin yanı sıra Kıta Yunanistan, Ege adaları, Balkanlar ve Levant kıyılarına kadar uzanan coğrafyayla irtibat hâlinde olduğunu gösteriyor” sözlerini kullandı.
Homeros’un yaşadığı kent
Smyrna, dünya edebiyatının değerli isimlerinden Homeros’la ilişkilendirilmesiyle de dikkat çekiyor. İlyada ve Odysseia destanlarının anlatıcısı olarak kabul edilen Homeros’un, birtakım antik çağ müelliflerine nazaran milattan evvel 8. yüzyılda Smyrna’da yaşadığı aktarılıyor. Bu periyotta kentin Bayraklı Höyüğü’nde bulunduğu biliniyor.
Erdem, Homeros’un Smyrna ile münasebetine dair değerlendirmesinde şu sözleri kullandı:
“Homeros’un milattan evvel 8. yüzyılda Meles kıyısında, Smyrna’da yaşadığı birçok antik çağ muharriri tarafından aktarılıyor. O periyotta İzmir’de ayakta olan kent Bayraklı Höyüğü’ndeki Smyrna. Kentin Kadifekale civarına taşınması çok daha sonraki bir periyotta gerçekleşiyor. Homeros’un Smyrna’da yaşadığı kabul edilirse en güçlü olasılıklardan biri Bayraklı Höyüğü. Burayı ziyaret edenler, onun kentin sokaklarında dolaştığını ve İzmir Körfezi’ne bakarak destanlarını tasarladığını hayal edebilir.”
2026 hafriyatları kentin kuruluş tarihini aydınlatıyor
Smyrna’da 2026 yılında sürdürülen hafriyatlar, yerleşimin kuruluşuna ve savunma sistemine ait yeni bilgiler ortaya koymayı amaçlıyor. Kazı Başkanı Prof. Dr. Aylin Ümit Erdem, 2026 yılı çalışmalarının amaçlarını şöyle açıkladı:
“Son yıllarda gerçekleştirdiğimiz çalışmalarla milattan evvel üçüncü binyıla kadar uzanan katmanlara ulaştık. Daha evvel iki evreli olduğu düşünülen Erken Tunç Çağı yerleşiminde, yeni kazılarla altı evreli bir mimari sürecin varlığını ortaya koyduk. Radyokarbon tarihleme formülüyle de yerleşimin milattan evvel üçüncü binyıla tarihlendiğini belgeledik. Bu yıl Tunç Çağı dalı, milattan evvel 4. yüzyıla tarihlenen büyük kamu yapısı ve kentin kuzeyindeki savunma sınırında çalışıyoruz. Doğudaki savunma duvarı ve anıtsal giriş kapısı daha evvel ortaya çıkarılmıştı. Kuzey, güney ve batı savunma çizgilerine ait datalarımız ise hudutlu. Yeni çalışmalarla savunma sisteminin evrelerini ve kentin sonlarını aydınlatmayı hedefliyoruz.”
Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün izniyle Ege Üniversitesi ismine sürdürülen Smyrna kazıları, İzmir Büyükşehir Belediyesi ile Bakanlık arasında yapılan protokol kapsamında 2014 yılından bu yana tertipli olarak destekleniyor. Kazılardan elde edilen bulgular, İzmir’in binlerce yıllık geçmişini ve antik devirdeki kent hayatının gelişimini aydınlatmaya devam ediyor.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
