İzmir Büyükşehir Belediyesi, kentin tarihi mirasını ortaya çıkarmaya yönelik arkeolojik hafriyat çalışmalarına katkı sunmaya devam ediyor. İzmir’in Torbalı ilçesindeki Metropolis Antik Kenti’nde yürütülen hafriyatlar ise yaklaşık 6 bin yıllık yerleşim geçmişine ışık tutuyor. Bronz heykeller, yeni mimari kalıntılar ve gündelik eşyalar, antik kentin ticaretinden kültürel ömrüne uzanan bilinmeyenlerini ortaya çıkarıyor.
İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin de dayanak verdiği, İzmir’in Torbalı ilçesindeki Metropolis Antik Kenti’ndeki arkeolojik çalışmalar, binlerce yıllık kent hayatına ait yeni bilgiler sunuyor. Antik periyotta verimli Torbalı Ovası’na hakim pozisyonda ve kıymetli ulaşım güzergâhları üzerinde bulunan kent; tarım, ticaret, eğitim, spor ve kültür alanlarındaki geçmişiyle dikkat çekiyor. Etrafıyla birlikte yaklaşık 6 bin yıllık yerleşim geçmişine sahip Metropolis’te ortaya çıkarılan mimari kalıntılar, heykeller, yazıtlar ve gündelik hayat eşyaları, antik kentin farklı devirlerine ve sosyo-kültürel yapısına ışık tutuyor.
“Yolların kesiştiği şehir”
Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi ve Metropolis
Kazı Başkanı Prof. Dr. Serdar Aybek, Metropolis’in hem antik devirdeki stratejik pozisyonu hem de bugüne ulaşan arkeolojik mirasıyla kıymetli bir merkez olduğunu belirtiyor. Aybek, “Metropolis’in antik periyottaki değerini Torbalı’nın günümüzdeki değeriyle eşleştirmek lazım. Sahiden stratejik bir noktada yer alıyor. İçinde bulunduğumuz Torbalı Ovası’nın çabucak hududunda bulunan Aydın Dağları’nın arkası, Gediz Vadisi ve İç Anadolu’dan Ege’ye ulaşan yolların kesiştiği bir noktada bulunuyor. Biz zati birçok platformda da Metropolis’i ‘yolların kesiştiği şehir’ diye tanımlıyoruz. Metropolis, Torbalı Ovası’nın antik periyottaki tarım potansiyeline sahip; onu yöneten, onu işleyen ve işlediği eserleri de çabucak yakınındaki Küçük Menderes Nehri üzerindeki nehir limanı vasıtasıyla Efes’in büyük limanına gönderen bir kent olmalı diye düşünüyoruz” tabirlerini kullandı.
Üç değerli rotanın kesiştiği noktada yer alıyor
Güzergâhların güneyde Efes’e, kuzeyde ise Smyrna’ya irtibat sağladığını belirten Aybek, “Bugün de zati İzmir-Aydın otoyolu güneye inen tek rota. Yani o periyotta İzmirliler, Torbalı sakinleri de aslında birebir güzergahı kullanıyordu. Ana tanrıça kenti olarak tanınan Metropolis, antik ismiyle Gallesion Dağı’nın yamaçlarında kuruldu. Bugün Torbalı Ovası’nın büyük bir kısmını kaplayan alan antik periyotta aslında bataklık ve sulak bir arazi. Hasebiyle antik periyot yolları, tahminen de Metropolis’in içinden yahut tam önünden, o yamacın düzlükle birleştiği düzeylerden ilerliyor ve bugün olduğu üzere muhtemelen güneyde Efes’e, kuzeyde de Smyrna’ya irtibat sağlıyor. Bu noktada Kemalpaşa’daki Karabel Geçidi de çok değerli, tarihî bir değeri var. Bugün de hâlâ Karabel Geçidi, İç Anadolu’dan Ege’ye ulaşımda en kısa alternatifi oluşturuyor. Antik devirde Metropolis, işte bu üç kıymetli rotanın tam kesiştiği noktada yer alıyor” dedi.
Helenistik Dönem’de planlı kent yaşamı
Metropolis etrafındaki en erken yerleşim izlerinin yaklaşık 6 bin yıl öncesine uzandığını belirten Aybek, “Metropolis verimli bir toprağa, su kaynaklarına ve inançlı alanlara sahip olması nedeniyle yaklaşık 6 bin yıldır yerleşime sahne olan bir coğrafya. Çağdaş bir kent olarak ortaya çıkması MÖ 3. yüzyılda, Seleukos Krallığı vaktinde ve sonrasında Pergamon Krallığı’nın (Attalosların) hâkim olduğu periyotta oluyor. MÖ 3. ve 2. yüzyılda kent çağdaş bir şehircilik anlayışıyla yine planlanıyor. Nasıl oluyor bu? Birbirini dik kesen sokaklarla ızgara halinde bir kent planı, kendisine ilişkin bir meclis yapısı ile bir kent devleti hâline geliyor. Zati kentin isminden da bunu rahatlıkla anlayabiliyoruz” diye konuştu. Metropolis’te, mermerden inşa edilen yapılar ve heykellerin periyodun mimari ve sanatsal anlayışını yansıttığını tabir eden Aybek, Metropolis’in farklı tarihî evrelerinin bugün de ziyaretçiler tarafından görülebildiğini söyledi.
Bronz heykellerde antik çağın geri dönüşüm izleri
Metropolis kazılarında ortaya çıkarılan bronz heykel grubu, antik devrin üretim ve yine kullanım alışkanlıklarına ait dikkat alımlı bilgiler sunuyor. Aybek, “Metropolis, daima sürprizlere açık bir kent. Geçen yıllarda bu bronz heykel grubu, bilhassa antik devrin bir ‘sıfır atık projesi’ diye tanımlayabileceğim bir proje biçiminde karşımıza çıktı. Biz Metropolis’te antik devirde sergilenmiş bronz heykelleri bir küme hâlinde ve bilhassa parçalanmış, eritilmek ve dönüştürülmek üzere toplanmış hâlde tespit ettik. Bu da aslında antik devirde çok kullanılan bir usul. Bronzun geri dönüştürülmeye açık bir gereç olması nedeniyle, muhtemelen bir ‘hurda atölyesi’ kentin bütün bronz heykellerini toplamış, parçalamış ve eritmek üzere bir köşede saklamış. Biz de onu artık o son hâliyle arkeolojik hafriyatlarda tespit etmiş olduk” dedi.
2025 yılı kazılarında bulunan mermer tanrıça başı da Hellenistik Dönem heykeltıraşlığının teknik özelliklerini ortaya koyması bakımından kıymet taşıyor. Bilhassa gözlerde farklı gereçlerin kullanılmış olabileceğine işaret eden izler, periyodun heykel üretim tekniklerine ait bilgi veriyor. Aybek, renkli taşlar ve cam üzere gereçlerin kullanılmış olabileceğini belirterek tanrıçanın gövdesine şimdi ulaşamadıklarını, devam eden hafriyatlarda bu modülün da bulunabileceğini söyledi.
Yeni yapılar kentin büyüklüğünü ortaya koyuyor
Metropolis’in sanılandan daha büyük bir kent olduğunu belirten Aybek, “Son iki yıldır çalıştığımız yapı bilhassa mimari manada Metropolis’in ölçeğini büyüten bir yapı. Ortasındaki geniş kare avlu, kare avluyu çevreleyen sütun sıraları ve hatta yerinde devrilmiş sütunların, üst yapı bloklarının çıkması bize burada görkemli bir yapının inşa edildiğini gösteriyor. Biz de merakla, bilhassa bu mimari kalıntının tam olarak anlaşılabilmesi için çalışıyoruz” diye konuştu.
Metropoliste keşfedilen yapılara dair ayrıntılar veren Aybek, “Burada küçük dükkânlar tespit ediyoruz. Antik devirde de günümüzde olduğu üzere kimi ‘tip projeler’ var. Ortasında bir avlusu, etrafında sütunlu galerisi ve sütunlu galerinin gerisinde dükkân yahut dükkân diye yorumlanabilecek yerleri olan yapılar Agora ya da ticaret yapıları diye tanımlanıyor. Lakin Metropolis’te bir devşirme geleneği olduğu için hem mimari modüllerin hem de yerlerin devir içinde farklı işlevlerle devşirilmiş olabileceğini düşünüyoruz. Yani hem ticaret yapısı olarak kullanılmış olabilir, öncesinde tahminen bir kutsal alan, bir kahramanlık anıtı olarak kullanılmış olabilir; onu gösteren işaretler de var” dedi.
Tarım ve bağcılık kentin iktisadını şekillendirdi
Metropolis’in temel geçim kaynakları arasında tarım ve bilhassa bağcılık bulunduğunu belirten Aybek, “Ünlü coğrafyacı Strabon da Geographika isimli yapıtında değiniyor; Metropolis’in üzüm bağlarından ve bağcılığından övgüyle bahsediyor. Bu bölgede üretilen eserlerin Mısır’dan İskenderiye’ye kadar gönderildiğini gösteren kanıtlar var. Bu bölgedeki mühürlü seramik kümelerinin İskenderiye’de de ortaya çıktığını düşünen uzmanlar var. Münasebetiyle tarımın Metropolis için temel geçim kaynağı olduğunu söyleyebilirim. Metropolis belirli ki barışçıl bir kent. Anadolu’da Roma hakimiyetinin aktifleştiği süreçlerde ortaya çıkan ayaklanmalarda çok ismi geçmiyor. Genel olarak Roma Dönemi’nden itibaren Efes’in, öncesinde Hellenistik Dönem’de de Pergamon Krallığının himayesinde yer alıyor. Eğitim Metropolis için çok değerli, bununla ilgili kıymetli yazıtlarımız var. Bilhassa Attalos Krallığı periyodunda Bergama’dan gençlerin eğitimi ve spor faaliyetleri için maddi takviyeler geldiğini görüyoruz. Metropolis’in meşhur atletleri var; müsabakalara hazırlandıklarını gösteren yazıtlar bulunuyor. Mesela bir pankreas (serbest güreş) sportmeni ile ilgili yazıtta kendisinin Palaestradaki idman sırasında hayatını kaybettiğini gösteren sözler bulunuyor. Metropolis, sporun yanında kültür ve sanatın da kendi kuralları içinde değerli bir temsilcisi” dedi.
Antik Metropolis’te bayanların toplumsal yaşamı
Metropolis’teki arkeolojik bulgular, bayanların toplumsal ve ekonomik hayattaki rollerine ait de değerli ipuçları sunduğunu belirten Aybek, “Metropolis’te de özgüvenli, başarılı bayan yöneticiler var, Yazıtlarda geçen Alexandra Myrton isimli bayan yönetici Metropolis’teki yukarı hamam yapısının sorumlusu. Bayanlar hayırsever olup kentlerine maddi katkılarda bulunmuşlar. Bir başka değerli buluntu da tekrar toplumsal yaşama dair ipuçları veriyor. Bir mezardan gelen bu bulgu: Şimdi orta yaşlarına varmamış genç bir bayanın defnedilme biçimiyle ilgiliydi. Mezarda çok sayıda unguentarium dediğimiz koku şişesi, merhem kapları, aynalar ve küpeler bulundu. Ayrıca mezarda tespit edilen yün kirmeni ve ağırşaklar, bu bayanın amatör olarak kendi ailesi için dokuma ve dokumayla de ilgilendiğini gösteriyor. Antik devirde mesken içindeki dokuma ve kumaş üretimi bayanlar tarafından yürütülen bir uğraş. Günümüzde de Manisa ve İzmir etrafında halısıyla meşhur olan pek çok yerleşimde bayanlar bu işte erkeklere nazaran çok daha etkinler” tabirlerini kullandı.
Balıkçılığın izleri yeni sorular doğuruyor
Metropolis’te ticaret yapısı olarak bedellendirilen alandaki küçük bir yerde, balıkçılıkla bağlı olabilecek buluntular ortaya çıkarıldı. Balık biçimindeki çakı sapları, olta iğneleri, deniz kabukları ve balık kemikleri, kentteki günlük ömür ve ekonomik faaliyetlere ışık tutuyor. Uzmanlar, buluntuların kelam konusu yerin balıkçılıkla ilgili bir dükkân olarak kullanılmış olabileceğini gösterdiğini belirtiyor.
Faaliyetler yılın 12 ayı devam ediyor
Metropolis’te arkeolojik kazıların yanı sıra ören yerinin bakım ve tamiri, onarım, müdafaa ve bilimsel yayın çalışmaları da yıl boyunca yürütülüyor.
Çalışmalar, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Geleceğe Miras Projesi kapsamındaki müsaadesi ve destekleriyle, Dokuz Eylül Üniversitesi adına, İzmir Büyükşehir Belediyesi ve Sabancı Vakfı’nın katkılarıyla sürdürülüyor. İzmir Büyükşehir Belediyesi, sırf Metropolis’e değil, İzmir hudutları içindeki öteki arkeolojik çalışmalara da takviye veriyor.
Kazılarda ortaya çıkarılan taşınabilir yapıtların bir kısmı Efes Müzesi’nde, İzmir Arkeoloji Müzesi’nde ve Alsancak’taki Kültür Sanat Fabrikası’nda sergileniyor. Antik kenti ziyaret edenler ise yapıtların bulunduğu yapıları, kent planını ve farklı periyotlara ilişkin izleri yerinde inceleyebiliyor.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
