Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Psikiyatri Uzmanı Prof. Dr. Gül Eryılmaz, insanların yanlışlardan neden ders çıkaramadığı ve bunun beynin işleyişi, ruhsal güvenlik ve karşılanmamış duygusal gereksinimlerle nasıl bağlantılı olduğu hakkında açıklamalarda bulundu.
Hatalardan ders çıkarmak hayati bir beceri!
Günümüzde bilgiye ulaşmanın çok kolay olduğunu lisana getiren Prof. Dr. Gül Eryılmaz, “Hatta bir periyot ‘bilgi ekonomisi’nden kelam ederken, bugün artık asıl sıkıntının bilgiyi pratiğe dökebilmek olduğu bir evreye geldik.” dedi.
Bilmenin hâlâ değerli olduğunu fakat bildiğini hayata geçirebilmenin çok daha pahalı hâle geldiğini kaydeden Prof. Dr. Eryılmaz, “Buna rağmen birden fazla vakit tıpkı yanılgıları tekrar tekrar yapabiliyoruz. Kendimize kızıyor, ‘bir daha yapmayacağım’ diyoruz lakin emsal durumlarda tekrar tıpkı davranışı sergilediğimizi fark ediyoruz. Halbuki yanılgılardan ders çıkarmak hayati bir maharettir. İnsan bir yolda düştüyse, ya o yoldan bir daha geçmez ya da geçerse daha temkinli olur. Beyin olağan koşullarda bunu öğrenir. Lakin kimi durumlarda bu sistem çalışmaz.” formunda konuştu.
Beyin bir durumu ‘tehdit’ olarak algıladığında, öğrenen beynin devresi kapanıyor!
Hataları tahlil eden, manalandıran ve strateji geliştiren yapının beyin korteksi olduğunu aktaran Prof. Dr. Gül Eryılmaz, “Korteks, öğrenen beyindir. Lakin bu yapının çabucak altında, tehlikeye hassas olan duygusal beyin bulunur. Beyin bir durumu ‘tehdit’ olarak algıladığında, bu duygusal merkez süratle devreye girer ve öğrenen beynin adeta fişini çeker. Bu durumda; öğrenme modu kapanır, savunma ve refleks davranışlar artar, gerilim hormonları (özellikle kortizol) salgılanır. Kortizol öğrenmeyi daha da zorlaştırır. Yani kişi yanılgıyı yaşadığı anda, tam da ders çıkarılması gereken noktada, beyin öğrenmeye kapalı hâle gelir.” açıklamasını yaptı.
Bazı yanlışların kaynağı ruhsal ihtiyaçlar!
Araştırmaların, bilhassa kurumlarda ruhsal güvenlik olan ortamlarda insanların yanılgılardan daha fazla ders çıkarabildiğini gösterdiğini söz eden Prof. Dr. Gül Eryılmaz, “Eğer kişi yanılgı yaptığında cezalandırılacağını, eleştirileceğini ya da dışlanacağını düşünüyorsa, beyin bu durumu tehdit olarak algılar ve öğrenme azalır.” dedi.
Beynin, bulunduğu ortamın inançlı mi yoksa tehditkâr mı olduğuna daima karar verdiğine işaret eden Prof. Dr. Eryılmaz, sözlerini şöyle sürdürdü:
“Bazı yanlışların gerisinde kapalı ruhsal muhtaçlıklar vardır. Örneğin meskene yeni bir kardeş geldiğinde, büyük çocuğun daha evvel yapmadığı davranışları sergilemesi bir ‘hata’ üzere görünür. Halbuki bu davranışlar birden fazla vakit şu soruyu taşır; ‘Hâlâ seviliyor muyum? Kıymetli miyim?’
Bu durum yetişkinlikte de devam eder. Kimi bireyler ilgilerinde daima test eder, kovalar, tekrar tekrar tıpkı yanlışları yapar. Özür diler, ‘bir daha yapmayacağım’ der lakin davranış değişmez. Zira altta yatan bedel görülme, fark edilme, sevilme muhtaçlığı karşılanmamıştır.
Sadece başarılı olduğunda sevildiğine inanan, yalnızca çok çalıştığında kıymetli olduğunu düşünen ya da çok fedakâr olan bireylerde de benzeri bir döngü görülür. Karşılık alamadıklarında ağır hayal kırıklığı, suçluluk ve öfke yaşarlar. Aslında bu kusurlar, hudut koyma ve muhtaçlık tabir etme konusundaki bir bilgi eksikliğine işaret eder.”
Her kusur berbat değildir, kimileri yeni bir farkındalığın kapısını aralar!
Beynin, geçmişte işe yaramış bir davranışı değiştirmeye dirençli olduğunu hatırlatan Prof. Dr. Gül Eryılmaz, “Örneğin çocukken sessiz kaldığınızda daha az azar işittiyseniz, bu strateji sizi korumuştur. Beyin bunu kaydeder ve yetişkinlikte de emsal durumlarda birebir davranışı sürdürür.” dedi.
“Kişi bir kusur sonrası durup düşünmüyorsa, davranışını sorgulamıyorsa, beyin ‘bu işe yarıyor’ diyerek onu tekrarlar.” Prof. Dr. Eryılmaz, “Bazı hatalar ise kişinin artık değiştiğini gösterir. Daha evvel rahatsız olmayan bir durum artık suçluluk ya da pişmanlık yaratıyorsa, bu içsel bir dönüşümün işaretidir. Bu yüzden her yanılgı makus değildir; kimileri yeni bir farkındalığın kapısını ortalar.” değerlendirmesini yaptı.
Beyin yanlışlardan ders çıkarma kapasitesine sahip; kıymetli olan, ona hakikat ortamı sağlamak!
Hatalardan ders çıkarabilmek için evvel beyni tanımak gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Gül Eryılmaz, “Öğrenen beyin devresini etkin tutmak temeldir.” dedi.
Hata karşısında yapılabilecek birinci ve en kolay şeyin ‘nefes almak’ olduğunu aktaran Prof. Dr. Gül Eryılmaz, sözlerini şöyle tamamladı:
“Derin nefes, beyne oksijen taşır ve tehlike algısını küçültür. Tehlike azaldıkça öğrenme devresi yine açılmaya başlar. Su, doğal bir sakinleştiricidir. Dikkat ve öğrenme ile direkt bağlıdır. Kendine kızmak, ‘bir daha yapmayacaksın!’ üzere iç konuşmalar öğrenen beyni kapatır. Bunun yerine ‘şu an kıymetlendirmek için gerçek vakitte değilim, sonra bakacağım’ demek öğrenmeyi korur.
Bir oburu topraklamadır. Topraklama demek ayaklarınızı yere koyduğunuzu hissetmek demektir. Etrafınıza bakmak, gördüklerinizi ve duyduklarınızı fark etmek dikkati şimdiye getirir. Beyni geçmiş yanılgılardan ve gelecek dertlerinden uzaklaştırır. Uyku sırasında beyin yanılgıları ayıklar, toksinleri temizler ve yeni yollar oluşturur. Uykusuzluk yalnızca yorgunluk değil, zihinsel kirlenme yaratır. Yanılgı sonrası dopamin azalır; her şey tatsızlaşır. Yürüyüş ve soğuk uygulamalar dopamini artırarak öğrenmeyi dayanaklar.
Hatalardan ders çıkarmak; şefkatten, inançlı münasebetlerden ve kendini yenileyebilmekten geçer. Beyin aslında yanlışlardan ders çıkarma kapasitesine sahiptir. Değerli olan, ona gerçek ortamı sağlamaktır.”
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
