Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, yeni yılda hakikat gayeler belirleme ve sürdürülebilirlik konusunu kıymetlendirdi.
Hedef belirlemenin 5 adımı…
Yeni yıl maksatlarının psikolojide “yeni başlangıç teorisi” ile açıklandığını belirten Tarhan, “Bir kimse yeni bir gaye belirlediğinde bunun beş ana kriteri olması gerekir. Maksat gerçekçi olacak, özgün olacak, ölçülebilir olacak, vakte bağlı olacak ve ulaşılabilir olacak. Bu beş kriter varsa kişi amaç idaresini gerçek yapmış olur.”
Günlük hayattan bir örnek veren Prof. Dr. Tarhan, “Her akşam 10 dakika spor yapacağım” üzere amaçların vakti belirli, net, ölçülebilir ve ulaşılabilir olduğuna dikkat çekti.
Abartılı amaçlar kişiyi ümitsizliğe sürüklüyor
Gerçekçi olmayan amaçların bireyde çok zihinsel yük oluşturduğunu söz eden Prof. Dr. Tarhan, bunun psikolojide “negatif umut sendromu” olarak tanımlandığını söyledi ve “Kişi çok büyük gayeler koyuyor, yapamıyor ve bırakıyor. Akabinde ‘Ben yapamıyorum’ diyerek kendini yetersiz hissediyor ve depresif bir ruh hâline girebiliyor. O yüzden gerçekçi gaye koymak çok kıymetli.” diye konuştu.
Hedefler yalnızca maddi olmamalı
Hedef belirlerken sırf mesleksel ya da maddi kazanımlara odaklanmanın eksik bir yaklaşım olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Maddi gayeler elbette değerli fakat bunun yanında sıhhat gayeleri olmalı. Nasıl besleneceğim, vücut sıhhatimi nasıl koruyacağım gibi… Bununla birlikte ruhsal refah ve uygun oluş da gayeler ortasında yer almalı.” sözünde bulundu.
Pandemi sonrası yapılan araştırmalara dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Pandemiden sonra bilhassa ABD’de beşerler ‘başarılı olmak’ yerine ‘psikolojik olarak daha sağlam olmak, daha keyifli olmak’ üzere gayeler koymaya başladı. Ruhsal refah, yani ‘well-being’ (iyi oluş) artık temel maksatlardan biri.” formunda konuştu.
Beyin mana ister!
Hedeflerin yalnızca dünyaya dönük değil, kişinin kendini aşan bir mana boyutu da taşıması gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, “İnsanın beyninin biyolojik gereksinimleri var. Beyin mana ister bağ ister özgürlük ister ve sonsuzluk ister. Şayet yaptığım işi bir mana temeline oturtmazsam beyin o bilgiyi çözülmemiş evrak olarak fiyat. Lakin mantıksal ve paha temelli bir çerçeveye koyarsam onu sağlam bilgi olarak kullanır.” dedi.
Bu noktada iç ve dış motivasyon ayrımına da değinen Prof. Dr. Tarhan, dış motivasyonun ‘insanlar ne der’ odaklı olduğunu, iç motivasyonun ise kişinin kendi koyduğu amaçlarla bağlantılı olduğunu tabir etti.
Engellere zihinsel hazırlık başarıyı yüzde 40 artırıyor
Hedefe ulaşma sürecinin bir döngü olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, engellere hazırlıklı olmanın ehemmiyetini şu sözlerle anlattı:
“Amaç varsa muhtaçlık doğar, gereksinim isteğe dönüşür, istek kişiyi harekete geçirir. Ancak kesinlikle mahzur çıkar. Şayet kişi ‘şu pürüz çıkarsa ne yaparım’ diye zihinsel hazırlık yapmışsa, yapılan araştırmalara nazaran yüzde 40 daha başarılı oluyor.”
Yakın, orta ve uzun vadeli planlamanın zihinsel kapasitenin verimli kullanılmasını sağladığını belirten Prof. Dr. Tarhan, bunun vakit, dikkat ve öncelik idaresiyle direkt bağlı olduğunu söyledi.
Yeni ben değil, yeni başlangıç
Yeni yıl maksatlarının ‘eski benliği büsbütün reddetmek’ manasına gelmemesi gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, bu yaklaşımı “hayat istiflemesi” kavramıyla açıkladı.
“Bir binayı yıkıp tekrar yapmak zorunda değilsiniz. Mevcut binayı tamir ederek de ilerleyebilirsiniz. Benlik bir anda değişmez. Yeni bir ben demek yerine yeni bir başlangıç demek daha doğrudur.” diyen Prof. Dr. Tarhan, bu süreci psikolojide “moratoryum” olarak tanımladı ve kişinin vakit zaman durup düşünmesi, geçmişin muhasebesini yapması ve akabinde yeni bir planla yola devam etmesi gerektiğini belirtti.
Değişime açık olmak biyolojik bir gereklilik
İnsanın değişime açık bir varlık olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, beynin “kullan ya da kaybet” prensibiyle çalıştığını vurguladı.
“İnsan değişime kendini kapattığında bisiklet üzere devrilir. Beyin yeni tecrübelere açık olmazsa körelmeye başlar.” diye konuşan Prof. Dr. Tarhan, fiziksel hareketin beyin sıhhati üzerinde olumlu tesiri olduğuna ve günlük en az 5 bin adımın değerine dikkat çekti.
Yalnızca vücut sıhhati için değil; beyin sıhhati için de egzersiz
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Egzersiz, beyinde BDNF (beyin kaynaklı nörotrofik faktör) olarak isimlendirilen büyüme faktörünün artmasını sağlıyor. Bu durum, beynin yeni hücreler üretmesini ve hudut ağlarını güçlendirmesini destekliyor. Yapılan araştırmalar, yeni tecrübelere açık olan şahısların beyninin kendini daha düzgün yenilediğini ortaya koyuyor. 1990’lı yıllara kadar, beynin kendini yenilemediği düşünülüyordu. Lakin 1998 yılında yapılan bilimsel keşiflerle, bilhassa hafıza merkezi olan hipokampusta yeni hücrelerin üretildiği kanıtlandı. Araştırmalar, bu hücre yenilenmesinin herkeste birebir seviyede gerçekleşmediğini; yeniliklere açık, öğrenmeye istekli bireylerde daha bariz olduğunu gösterdi. Bu bireylerde, nörotrofik faktörler olarak isimlendirilen büyüme hormonları daha fazla salgılanıyor. Bu hormonlar, beyindeki BDNF genini aktive ediyor. BDNF’nin artışıyla birlikte beyinde kimyasal iletim hızlanıyor, sinaptik kontaklar güçleniyor ve yeni hudut hücreleri gereksinim duyulan beyin bölgelerine gerçek göç ediyor. Böylelikle beyin, faal kullanılan alanlara nazaran kendini yine yapılandırıyor. Tüm bu süreçler yaşanırken beyin birebir vakitte yeni işleyiş modelleri, yani adeta yeni “algoritmalar” oluşturuyor. Lakin bu potansiyelin ortaya çıkması için beynin pasif bırakılmaması gerekiyor. Kişinin, beyninin işvereni olması, onu hareket, öğrenme ve yeni tecrübelerle beslemesi gerekiyor. Bu nedenle idman, sırf vücut sıhhati için değil; beyin sıhhati ve zihinsel yenilenme açısından da yeni yılda atılabilecek en kıymetli adımlardan biri olarak öne çıkıyor.” diye konuştu.
Bağırsak, kalp ve beyin daima irtibat hâlinde
Beslenmenin ruh sıhhati üzerindeki tesirlerine de değinen Prof. Dr. Tarhan, bağırsak mikrobiyotasının memnunluk hormonu serotoninle bağlı olduğunu belirtti ve “Kuru yemişlere artık ‘psikobiyotik’ deniyor. Zira bağırsak mikrobiyotası üzerinden beyne tesir ediyorlar. Beyin, bağırsak ve kalp daima irtibat hâlinde.” sözünde bulundu.
Yeni yıl maksatlarını yanılgılı alışkanlıkları fark edip düzeltme fırsatı olarak görmek gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Kişi bu farkındalıkla amaçlarını revize ederse hayat seyahatinde sağlam bir adım atmış olur” dedi.
Değişim zihinsel hazırlık gerektiriyor
Yeni yıl maksatlarının 1 Ocak’la hudutlu, anlık bir karar olarak görülmemesi gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “1 Ocak sembolik bir tarih. Değişim pat diye olmaz. Bunun için kesinlikle zihinsel hazırlık gerekir. Oturup bir anda ‘yeni yıl gayem şu’ demekle olmuyor. Öncesinde durup düşünmek, planlamak gerekiyor.” diye konuştu.
Prof. Dr. Tarhan, yılbaşı döneminin birebir vakitte bağlar açısından da değerli bir fırsat sunduğunu belirterek, “Yılbaşında en hoş armağan, sevdiklerine alınan değerli ikramlar değil; kaliteli beraberliktir. Onlara ayrılan vakittir.” sözünde de bulundu.
Çok gaye zihinsel yük oluşturur!
Yeni yıl maksatlarında sık yapılan kusurlardan birinin çok sayıda maksat koymak olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Hedef çok olursa zihinsel yük oluşur. Buna çok motivasyon deniyor ve çok motivasyon paradoksal olarak başarısızlıkla sonuçlanır. Yüksek motivasyon yerine gerçekçi amaçlar koymak gerekir.” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, hedeflerin bilimsel olarak kabul edilen beş temel özelliği olması gerektiğini söz ederek, “Hedef gerçekçi olacak, özgün ve spesifik olacak, ölçülebilir olacak, vakte bağlı olacak ve ulaşılabilir olacak. Bu özellikler yoksa o gaye amaç değildir, hayaldir.” biçiminde konuştu.
Esnek olmayan maksatlar kırılmaya mahkûmdur
Bir gayeye ulaşamamanın başarısızlık manasına gelmediğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “A maksadı olmazsa B planı, o olmazsa C planı olmalı. Uygun bir dağcı dağa tırmanırken mahzurla karşılaşınca geri dönmez; sağdan dolaşır, soldan dolaşır fakat bir yol bulur. Zira bilir ki o tepeye daha evvel birileri çıkmıştır.” sözünde bulundu.
Hedefe giden yolun küçük adımlarla başladığını belirten Prof. Dr. Tarhan, motivasyonun hareketten sonra geldiğini vurguladı ve “Büyük seyahatler küçük bir adımla başlar. Motivasyon gelsin de başlayayım demek gerçekçi değil. Evvel istek gelir, sonra adım atılır, motivasyon onun akabinde gelir.” diye konuştu.
Başkalarının onayına dayalı amaçlar yarım kalır
Hedeflerin bireye has olması gerektiğini kaydeden Prof. Dr. Tarhan, dış motivasyonun kalıcı olmadığını tabir etti.
“Hedef özeldir, bireye hastır. ‘Başkaları ne der’ diye konulan gayeler birden fazla vakit yarım kalır. İç motivasyonla konulan amaçlar daha yavaş ilerleyebilir lakin daha kalıcı olur.” diyen Prof. Dr. Tarhan, sosyal medyada yapılan kıyaslamaların motivasyonu düşürdüğünü, kıyasın büsbütün yanlış olmadığını lakin hakikat kullanılmadığında ziyan verdiğini söyledi:
“İnsan beyni kıyaslayarak öğrenir, bu biyolojik bir eğilimdir. Lakin eğri cetvelle düzgün çizgi çizilmez. Kendini daima diğerleriyle kıyaslayan kişi huzur bulamaz.” biçiminde konuşan Prof. Dr. Tarhan, “Kişi diğerleriyle değil, kendi gayesiyle kendini kıyaslamalı. Orta, kısa ve uzun vadeli gayeler koyup bugünkü hâliyle dünkü hâlini mukayeseli.” dedi.
Özellikle gençlerde dış görünüşe dayalı kıyasın önemli ruhsal problemlere yol açtığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Bir insanı hoş yapan şey yalnızca fizikî görünüm değildir. Hoşluğun yüzde 20’si fizikidir, yüzde 80’i sempatiklik, duruş, irtibat ve çekiciliktir. Modernizmin dayattığı kıymet ölçülerini sorgulamak gerekir.” diye konuştu.
“Hayal kurmak yararlı ancak ayağı yere basmalı”
İnsanın hayal kuran bir varlık olduğunu tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “İdealist olmak gerekir lakin realizm ve aktivizmle birleşmeli. Hayallere bakıp bakıp kalmak değil, her gün küçük bir adım atmak değerlidir.” sözünde bulundu.
Hedeflere ulaşılamadığında hissedilen suçluluk hissinin büsbütün olumsuz olmadığını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Hayat yolunda yaşanan hayal kırıklıkları bazen bir tehdit değil, fırsattır. ‘Bunu nasıl avantaja çeviririm?’ diye soran kişi geliştiren travma yaşar.” dedi.
Bu süreci “keşfedici umutsuzluk” kavramıyla tanımlayan Prof. Dr. Tarhan, “Kişi pes etmek yerine A, B, C planları üretir ve maharet kazanır. Hayat hünerleri bu biçimde oluşur.” biçiminde kelamlarına devam etti.
Yanlış umut sendromu ve toksik iyimserlik
Gerçekçi olmayan amaçların kişiyi ruhsal olarak yıprattığını vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Buna yanlış umut sendromu ya da toksik optimistlik deniyor. Gerçekçi olmayan umutlar kişiyi acıya sürükler, motivasyonu kırar ve depresif hâle getirir.” diye konuştu.
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, kelamlarını “Yeni yılda herkese yeni bir başlangıç öneriyorum ancak yeni bir ben değil… Mevcut benliğini daha güzele götürmek halinde teklifte bulunabiliriz.” biçiminde tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
