Üsküdar Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nden Prof. Dr. Ebulfez Süleymanlı, savaşların gölgesinde yaşanan bayramları kıymetlendirdi.
Savaşlar ve çatışma ortamı bayramları dönüştürüyor
Bayramların, toplumsal hayatın en güçlü sembolik alanlarından biri olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Süleymanlı, “Bayramlar kolektif hafızanın tekrar üretildiği, toplumsal dayanışmanın pekiştirildiği ve ortak bedellerin görünür hale geldiği vakit dilimlerini söz ediyor. Fakat günümüz memleketler arası sisteminde artan savaşlar ve süreklilik kazanan çatışma ortamı, bu sembolik alanın manasını ve fonksiyonunu direkt dönüştürüyor.” tabirlerini kullandı.
Bayramlar artık daha katmanlı bir deneyim
Küresel ölçekte eş vakitli yaşanan çatışmaların sırf siyasi istikrarları değil, gündelik ömür pratiklerini de etkilediğini belirten Prof. Dr. Süleymanlı, “Bayramlar klasik manada bir birleşme ve yakınlaşma tabanı olma özelliğini büsbütün kaybetmiş değil. Lakin içinde bulunulan şartların izlerini taşıyan daha katmanlı bir tecrübeye dönüşmüş durumda.” dedi.
Toplumsal his rejimi değişiyor
Savaş ve belirsizlik ortamlarının bireylerin duygusal dünyasını etkilediğine dikkat çeken Prof. Dr. Süleymanlı, “Savaş ve çatışma ortamlarının en besbelli tesirlerinden biri, toplumsal his rejimlerinde meydana gelen değişimdir. Güvensizlik, belirsizlik ve tehdit algısının arttığı periyotlarda bireylerin kolektif ritüellere yüklediği mana da farklılaşır. Bayramlar hâlâ kutlanmakta; ritüeller sürdürülmekte, lakin bu ritüellerin art planındaki duygusal yoğunluk ve toplumsal karşılığı değerli ölçüde dönüşmektedir. Coşku yerini daha temkinli ve yer yer buruk bir sevinç haline bırakırken, toplumsal birliktelikler daha sonlu ve denetimli bir çerçevede gerçekleşmektedir.” diye konuştu.
Bayram, çatışma bölgelerinde bir ‘dayanma pratiğine’ dönüşüyor
Çatışma bölgelerinde bayramların çok daha farklı yaşandığını vurgulayan Prof. Dr. Süleymanlı, şöyle devam etti:
“Bu dönüşümün en çarpıcı boyutu direkt çatışma bölgelerinde yaşayan insanların tecrübelerinde görülür. Günlük hayatın daima tehdit altında olduğu, siren seslerinin ve patlamaların sıradanlaştığı ortamlarda bayram, alışıldık manasından uzaklaşır. Beşerler bir yandan hayatta kalma refleksiyle hareket ederken, öteki yandan bayramın ritüellerini sürdürebilmek için efor gösterir. Bu durum, endişe ile umut, kayıp ile tutunma dileği ortasında gidip gelen ağır bir ruhsal tansiyon üretir. Bayram, bu şartlarda sevinçten çok bir dayanma ve devam edebilme pratiğine dönüşür.”
Savaşın tesiri hudutları aşıyor
Savaşların sadece çatışma bölgelerini etkilemediğini söz eden Prof. Dr. Süleymanlı, “Savaşların tesiri sırf çatışma bölgeleriyle sonlu değildir. Sıcak savaşın direkt yaşanmadığı toplumlarda da bu süreçlerin çok katmanlı tesirleri hissedilmektedir. Ekonomik dalgalanmalar, artan hayat pahalılığı ve temel ihtiyaçlardaki belirsizlikler gündelik ömrü zorlaştırırken; beşerler bir yandan diğer coğrafyalardaki acılara empatiyle yaklaşmakta, başka yandan bu çatışmaların kendilerine de sıçrayabileceği kaygısını taşımaktadır. Bu durum, bayramların hem maddi hem de duygusal boyutunu derinden etkileyerek, onları daha temkinli ve karmaşık bir his tecrübesine dönüştürmektedir.” tabirinde bulundu.
Genelleşmiş tehdit algısı bayramın ruhunu değiştiriyor
Sürekli savaş haberlerine maruz kalmanın bireylerin ruh halini etkilediğini belirten Prof. Dr. Ebulfez Süleymanlı, “Sürekli olarak savaş haberlerine maruz kalmak, global belirsizlik hissi ve geleceğe dair artan telaş, bireylerin ruh halini derinden etkilemektedir. İnançta olunan bir coğrafyada yaşansa bile, genelleşmiş tehdit algısı bireylerin zihninde yer etmekte ve bu durum bayramların duygusal tonunu değiştirmektedir. Beşerler bayramı yaşarken bir yandan da dünyanın farklı yerlerinde yaşanan acıların farkındalığını taşımakta; bu da sevinç ile hüzün ortasında ikili bir his durumu yaratmaktadır.” dedi.
Bayramlar global tesirlerden bağımsız değil
Bu süreci sosyolojik açıdan “dolaylı etkilenme” olarak tanımlayan Prof. Dr. Süleymanlı, “Bireyler direkt çatışmanın içinde olmasalar bile, global sistemin modülü olmaları nedeniyle bu süreçlerin ekonomik, ruhsal ve kültürel sonuçlarını tecrübeler. Bu da bayramların sadece mahallî değil, birebir vakitte global gelişmelerden etkilenen bir toplumsal pratik olduğunu ortaya koymaktadır.” formunda konuştu.
Kamusal lisanda barış vurgusu geri planda kalabiliyor
Bayram devirlerindeki telaffuzlara de dikkat çeken Prof. Dr. Süleymanlı, “Kamusal telaffuz de bu dönüşümün kıymetli bir modülüdür. Bayram devirlerinde yapılan açıklamalar, siyasal aktörlerin lisanı ve medya çerçeveleri incelendiğinde, barış ve merhamet vurgusunun yer yer geri planda kaldığı; buna karşılık güvenlik, uğraş ve güç telaffuzlarının daha görünür hale geldiği dikkat çekmektedir. Bu durum, bayramların sembolik manasının siyasal bağlam içinde yine şekillendiğini göstermektedir.” dedi.
Bayramların iki katmanlı yapısı var
Bayramların hem ferdi hem de toplumsal boyutuna işaret eden Prof. Dr. Süleymanlı, şunları söyledi:
“Bayramların iki katmanlı bir yapıya sahip olduğu görülmektedir; bireyin iç dünyasında oluşan mana ve içinde bulunduğu dışsal şartlar. Savaş ve çatışma ortamı bu iki katman ortasındaki ilgiyi yine düzenler. Dış şartlar bayramın nasıl yaşanacağını sonlandırırken, içsel pahalar bu hudutlar içinde bayramın manasını belirler. Bayramlar bu nedenle sırf kültürel bir süreklilik ögesi değil, tıpkı vakitte toplumsal yapının, kıymetler sisteminin ve kolektif şuur durumunun tahlil edilebildiği değerli bir sosyolojik gösterge fonksiyonu görmektedir. Toplumların içinde bulunduğu ruh hali, dayanışma kapasitesi ve bedeller sistemi, bayramların yaşanma biçiminde somutlaşır. Çatışma ortamlarının ağırlaştığı devirlerde bayramların daha sessiz, daha temkinli ve daha içe dönük bir karakter kazanması, bu dönüşümün en görünür işaretlerinden biridir.”
Tüm zorluklara karşın bayramlar varlığını sürdürüyor
Tüm bu değişimlere karşın bayramların ortadan kalkmadığını belirten Prof. Dr. Süleymanlı, sözlerini şöyle tamamladı:
“Tüm bu dönüşüme karşın bayramlar büsbütün ortadan kalkmaz; bilakis yeni şartlara ahenk sağlayarak varlığını sürdürür. Bu süreçte bayramlar, bireylerin mana arayışına karşılık veren, toplumsal bağları minimum seviyede de olsa koruyan ve insanın ‘insan kalma’ eforunu destekleyen bir fonksiyon üstlenir. Bu fonksiyon, bilhassa belirsizlik ve derdin ağırlaştığı devirlerde daha da görünür hale gelmektedir. Bayramların bugünkü durumu, sırf kültürel bir değişimi değil, birebir vakitte içinde yaşadığımız çağın ruhunu yansıtan kıymetli bir göstergedir. Bu çerçevede bayramlar, sadece klâsik bir pratik değil, tıpkı vakitte mevcut toplumsal şartlardan etkilenen dinamik bir sosyolojik alan olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu durum, bayramların taşıdığı mananın korunmasının artık sırf kültürel bir problem değil, birebir vakitte etik ve insani bir sorumluluk haline geldiğini göstermektedir.”
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
