Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, depresyonun nedenleri ve tahlil yolları konusunu kıymetlendirdi.
Toplumun yaklaşık yüzde 50’sinde depresif ruh hali vardır
Prof. Dr. Tarhan, depresyonu değerlendirirken öncelikle depresif hissetmenin herkes için doğal bir tecrübe olduğunun altını çizerek, “Moral bozukluğu dediğimiz depresif ruh hali vakit zaman herkeste olur. Bu bazen birkaç saat sürer, bazen tasayla birlikte yaşanır. Depresyon dediğimiz çökkünlük hâlinin birçok alt tipi var. Bir şeyden zevk alamama, hüzün, elem, ıstırap üzere hisler bu hâlin temelini oluşturur. Toplumun yaklaşık yüzde 50’sinde depresif ruh hali vardır.” dedi.
Üç gün sürerse minör, 15 günü aşarsa majör depresyon
Depresyonun müddetinin klinik değerlendirmede kritik olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Üç gün süren çökkünlük minör depresyon olarak tanımlanır. Şayet 15 günü geçer ve devamlılık gösterirse majör depresyon kabul edilir. Şayet bu ruh hali kronikleşirse distimi ismini verdiğimiz daha hafif lakin uzun müddetli depresyon çeşidiyle karşı karşıya kalırız.” diye konuştu.
Distimide şahısta daima bir çökkünlük hâli bulunduğunu lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Siklotimi ise kişinin bir devir depresif, bir devir çok sevinçli olmasıyla karakterize ediliyor. Sabah çocuğunu sevgiyle kucaklayıp öğlenden sonra ‘Seni neden doğurdum?’ diyebilecek kadar değişken ruh hâli gösterebilen şahıslar, borderline kişilik örüntüsünde görülebiliyor. Anksiyete bozuklukları birden fazla vakit moral bozukluğu olarak algılansa da depresyonun temelinde çökkünlük hissi yer alıyor.” tabirinde bulundu.
Antidepresan kullanımındaki artış depresyonun arttığı manasına gelmiyor
Prof. Dr. Tarhan, klasik anlamda majör depresyonun oranının dünya literatüründe yüzde 17 civarında olduğuna işaret ederek, “Ancak antidepresan kullanımı, depresyon artış suratından daha süratli yükseliyor. Birçok kişi antidepresanı farklı münasebetlerle kullanıyor. Antidepresan kullanımındaki artış depresyonun arttığı manasına gelmiyor. Günümüzde fizik tedavi uzmanlarından dahiliyecilere kadar birçok branş tabibi antidepresan reçete ediyor. Kalp rahatsızlığı geçiren bir hastaya dahi birden fazla vakit çabucak antidepresan yazılabiliyor. Kullanım son 10 yılda kutu bazında yüzde 50’nin üzerinde artmış durumda. Bu artış global ölçekte gözlenirken Türkiye’de çok daha süratli ilerliyor.” biçiminde konuştu.
Örtülü depresyon mide-bağırsak sıkıntıları, fibromiyalji, omuz–boyun–bel ağrılarıyla görülüyor
Depresyonun farklı biçimleri bulunduğunu, örtülü (maskeli) depresyonun en dikkat cazip olanlardan biri olduğunu söyleyen Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“Kişi depresyonda olduğunun farkında olmuyor; yakın etrafı tarafından da anlaşılmayabiliyor. Belirtiler birden fazla vakit mide-bağırsak problemleri, fibromiyalji, omuz–boyun–bel ağrıları üzere fizikî şikâyetlerle kendini gösteriyor. Kronik gerilime bağlı gelişen bu psiko-fizyolojik tablolar antidepresan kullanımına yönlendiriyor. Bağırsak–beyin aksı depresyonun oluşumunda kritik bir role sahip. Serotoninin hammaddeleri bağırsakta üretiliyor; yararlı bakteriler bu süreçte belirleyici. Bağırsak mikrobiyotasındaki bozulma depresyonu tetikleyebiliyor. Farelerle yapılan deneylerde, depresyondaki bir insanın bağırsak mikrobiyotasının aktarılmasıyla hayvanlarda depresif davranış modellerinin oluştuğu gözlemlenmiş durumda. Yani bağırsak sıhhati ile his durum ortasındaki münasebet artık bilimsel olarak net biçimde ortaya konuluyor. Bu nedenle birtakım hastalar dahiliyeye başvurduğunda antidepresan tedavisinden yarar gördüklerini söz ediyor ve tabipler de emsal şikâyetlerde antidepresan reçete etmeye devam ediyor.”
Antidepresanların beyindeki ağlama devresini bloke edebildiğini lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “İçiniz ağlar lakin gözünüzden yaş gelmez. Bu nedenle herkese rastgele verilmemesi gerekir.” halinde konuştu.
Aynı olayı yaşayan herkes birebir formda depresyona girmiyor
Depresyonun hafif tiplerinin birçok vakit psikoterapiyle iyileşebildiğini kaydeden Prof. Dr. Tarhan, “Beslenme bozukluklarının düzeltilmesi ve beslenme psikiyatrisi kapsamında yapılan düzenlemeler de depresif belirtileri azaltabilir. Bu nedenle depresyon belirtileri görülür görülmez çabucak ilaç başlamak hakikat değildir; belirtilerin mühleti kesinlikle değerlendirilmelidir. Kişinin ne vakittir depresif hissettiği teşhiste kritik ehemmiyete sahiptir. Kimi bireyler genetik olarak depresyona daha yatkındır. Bu bireyler küçük gerilimlerle bile depresyona girebilir. Bu nedenle depresyon tedavisine direnç gösteren hadiselerde genetik tahlil yapılır; bireylerin depresyon yatkınlığı bu genler üzerinden kıymetlendirilir. Tıpkı olayı yaşayan herkesin birebir halde depresyona girmemesinin nedeni de budur. Bazıları depresyonu açık ve besbelli halde yaşarken, bazıları örtülü halde yaşayabilir.” dedi.
Konformizm mi antidepresan kullanımını artırdı?
Depresyonu tetikleyen nedenlerin çeşitli olduğunu, travmatik yaşantılar, şok edici tecrübeler yahut çocukluk çağı travmalarının depresyon başlangıcına taban hazırlayabileceğini anlatan Prof. Dr. Tarhan, “Ancak depresyon her vakit bir gerilimle ilişkilendirilmez. Hiçbir sorunu, travması yahut üzülme sebebi olmayan şahıslarda bile depresyon ansızın başlayabilir. Zira depresyonun altıdan fazla alt tipi tanımlanmıştır ve bunların kimileri gerilimle büsbütün bağımsızdır. Beyindeki büyüme faktörlerinin azalması depresif bir tabloya yol açabilir. Demans üzere nörodejeneratif süreçlerde de misal düzenekler görülür. Erkeklerin depresyonu atipik yaşanır, öfkelilik biçiminde yaşanır.” tabirinde bulundu.
Depresyonun yaygınlaşmasından çok konformizmin yaygınlaşmasının antidepresanların global patlamasının nedeni olduğunu tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “İnsanlar en ufak olumsuz duyguya bile tahammül edemiyor. Hayatın bir modülü olan zahmet, hüzün ve çökkünlük çabucak ilaçla bastırılmaya çalışılıyor.” diye konuştu.
Bir günlük moral bozukluklarında çabucak ilaca başvurmak hakikat değil
Modern ömrün getirdiği konforculuk ve kolaycılık kültürünün, bireylerin en küçük zorlukta süratle psikiyatrik tahlillere yönelmesine neden olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Konformizm, yani konforculuk ve rahatçılık tüm dünyada yaygınlaşıyor. Toplum olarak biz de bu akıma kapıldık. Beşerler ufak bir mahzurla karşılaşınca çabucak antidepresana yöneliyor. Çocukları bile bu türlü büyütüyoruz. Halbuki düşmeden çocuk büyümez; su yutmadan yüzme öğrenilmez. Bir günlük, yarım günlük moral bozukluklarında çabucak ilaca başvurmak gerçek değil. Kişi evvel kendi tahlil üretmeye çalışmalı. Şayet bu durum 15 gün boyunca sürer ve majör depresif belirtiler gösterirse o vakit uzman dayanağına başvurmak gerekir. Depresif ruh hali herkeste olur; insan robot değildir.” tabirinde bulundu.
Psikolojik sermaye, finansal sermaye üzere yönetilmeli
Psikolojik sermayenin, finansal sermaye üzere yönetilmesi gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, beynin default mode networkünün depresif süreçlerde çok çalıştığını söyledi. Prof. Dr. Tarhan, “Bu ağı en düzgün düzenleyen şey, kişinin gayeli yaşaması. Sabah uyandığında bir emeli olan, orta-uzun vadeli gayeleri bulunan bireyler ruhsal sermayesini düzgün yönetir ve depresyona yer bırakmaz. Akış tecrübesini yakalayan kişi daha sağlam olur.” biçiminde konuştu.
Prof. Dr. Tarhan, anlam ve gaye peşinde koşmanın ruhsal dayanıklılığın beş ayağından biri olduğunu hatırlatarak, “Kişi bir problemle karşılaştığında çözebiliyorsa çözer. Çözemiyorsa onu zihninde bir kutuya koyar, rafa kaldırır. Vakti gelince o rafı açar ve çözer. Devamlı takıntı yapmaz. Bu, terapilerde kullandığımız formüllerden biridir.” dedi.
İnançlar bireyin gerilim idaresi üzerinde kıymetli bir rol oynuyor
İnançların bireyin gerilim idaresi üzerinde değerli bir rol oynadığını da söz eden Prof. Dr. Tarhan, kişinin zihnindeki İlah tasavvurunun inanç hissini etkilediğini söyledi ve “Her şeyi denetim eden güçlü bir ilahi tasavvur şahısta huzur ve huşu duygusu uyandırır. Bu, terapide ‘radikal kabullenme’ dediğimiz mekanizmayı doğal olarak çalıştırabilir.” sözünde bulundu.
Avrupa’da antidepresan kullanım oranları incelendiğinde Portekiz’in dikkat alımlı halde öne çıktığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Yedi yıl içinde hem kullanım ölçüsü hem de artış suratı bakımından Portekiz öne çıkıyor. Bunun ardında kültürel kırılganlık mı var, yoksa o bölgede özel bir genetik hassaslık mı bulunuyor, araştırmak lazım.” halinde konuştu.
Depresyon unutkanlık ile de ortaya çıkabiliyor
Prof. Dr. Tarhan, depresyonun beklenmedik formlarda ortaya çıkabileceğini belirterek, “Hiç depresyona girmeyen bir kimsede birden depresyon başlıyor. ‘Hayatımda antidepresan kullanmadım, artık neden kullanayım?’ diyor. Meğer depresyon bazen unutkanlık üzere bile ortaya çıkabiliyor. Buna ‘sekonder unutkanlık’ deniyor. Depresyonda dikkat bozulduğu için hafıza yavaşlar, kişi kendini unutkan zanneder.” sözünde bulundu.
Duyguların depresyondaki belirleyici rolüne vurgu yapan Prof. Dr. Tarhan, “Bir kişi kedisi öldüğü için bile önemli depresyona girebilir. Zira sevgi yatırımını ona yapmıştır. Hisler depresyonda çok değerlidir. Damasio’nun tabiriyle: ‘Hissediyorum, öyleyse varım.’ Hisler aklın önüne geçer.” diye konuştu.
Küresel ölçekte depresyonun yükselişinde toplumsal medyanın hissesinin çok büyük olduğunu tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Sosyal medya insanların beklenti düzeyini çok yükseltti. Beşerler muhtaçlığı olmayan bir şeyi gereksinim sanıyor. Filtrelenmiş görsellere bakan kişi kendini değersiz hissediyor. Mükemmeliyetçi bireyler 60 dakikanın 50 dakikasını olumsuz düşünür, beyin depresif moda girer.” dedi.
Antidepresan kullanımının %100 artması bekleniyor
Antidepresan kullanımındaki süratli artışı kıymetlendiren Prof. Dr. Tarhan, “2024–2034 arasında antidepresan kullanımının %100 artması bekleniyor. Şu anda 37 milyar dolarlık pazar var. Beyne tesir eden başka ilaçlarla birleştirince, neredeyse silah endüstrisinden sonra en büyük bölüm haline geldi. Global sistem ruh sıhhatimizi bozuyor. Depresyon artıyor zira müdafaa ve tedbire çalışmalarına yatırım yapılmıyor; ilaç pazarlanıyor.” diye konuştu.
Üsküdar Üniversitesi olarak yıllardır ruhsal sağlamlık üzerine eğitim verdiklerini hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, “Psikolojik sağlamlık artık yeni bir bilim kolu. Biz 2013’ten beri üniversitede tüm öğrencilere Müspet Psikolojiyi ders olarak okutuyoruz. Harvard 2015’te, Yale 2018’de bu dersi koydu.” tabirinde bulundu.
Dijital terapötikler üzerinde çalışıyoruz
Prof. Dr. Tarhan, geliştirdikleri yeni projeyi şöyle anlattı:
“Dijital detoks ve dijital terapötikler üzerinde çalışıyoruz. Kişi programa giriyor, müspet pekiştirmelerle ruhsal sağlamlık çalışıyor. Bunlar adeta dijital hap üzere. Depresyona girmeden evvel kişinin zihinsel sıhhatini koruyor. Bu büyük bir proje, üniversiteyi aşan bir yatırım gerektiriyor.” dedi.
Herkesin basitçe uygulayabileceği bir zihinsel sıhhat formülü de paylaşan Prof. Dr. Tarhan, “İnsanın dört parametreye dikkat etmesi lazım: Hoş bak, hoş hisset, hoş düşün, güzel yaşa. Hissetmek düşünmekten evvel gelir. Hoş his uyandırırsan hoş fikir bizatihi gelir. O nedenle ‘İyi Düşün, Uygun Hisset, Güzel Ol’ diyoruz… ” halinde kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
