Üsküdar Üniversitesi tarafından merhum Prof. Dr. Ersin Nazif Gürdoğan anısına “İsraftan Verimliliğe” temasıyla düzenlenen “2. Tasarruf ve İsraf Sempozyumu,” NP Sıhhat Yerleşkesi (Ümraniye) İbni Sina Oditoryumu’nda gerçekleştirildi.
Üsküdar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi, Türkiye İsrafı Tedbire Vakfı (TİSVA), İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi ve İskenderun Teknik Üniversitesi üzere değerli paydaşların desteklediği sempozyum, Rektör Danışmanı Prof. Dr. Mehmet Zelka, İskenderun Teknik Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Mehmet Duruel ve Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü ve Yönetim Üst Kurulu Lideri Prof. Dr. Nevzat Tarhan’ın açılış konuşmalarıyla başladı.
Prof. Dr. Tarhan: “Kaynak yönetimindeki en büyük belirleyici akıl değil, duygulardır.”
Sempozyum Onursal Başkanı, Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü ve Yönetim Üst Kurulu Lideri Prof. Dr. Nevzat Tarhan, israf ve verimlilik sıkıntısının sırf iktisadi değil, birebir vakitte ruhsal, sosyolojik ve kültürel boyutlarıyla ele alınması gerektiğini vurguladı. Prof. Dr. Tarhan, “İnsan Homo Economicus değil, Homo Psychologicus’tur. Kaynak idaresindeki en büyük belirleyici akıl değil, hislerdir.” dedi.
Sempozyumun bu yılki ana temasının verimlilik olarak belirlenmesinin şuurlu bir tercih olduğunu tabir eden Prof. Dr. Tarhan, kuşaklar ortası farklara dikkat çekerek, “Geçmiş jenerasyonlar yokluk içinde olgunlaşıyordu. Bugünün jenerasyonları ise varlık içinde olgunlaşmak zorunda. Bu çok daha zordur. Zira varlık, beşerde algı körlüğü oluşturuyor. Her şeyin kolay elde edildiği, her şeyin garanti olduğu duygusu kaynak idaresini zayıflatıyor. Bu durum bilhassa gelecek jenerasyonlar için önemli bir tehlikedir.” diye konuştu.
Ekonomi ile psikoloji ortasındaki münasebet var
Ekonomi ile psikoloji ortasındaki alakanın bilimsel olarak 2000’li yıllarda net biçimde ortaya konduğunu hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, bir psikoloğun Nobel İktisat Mükafatı almasının bu dönüşümün simgesi olduğunu belirterek, “Davranış İktisadı bu türlü doğdu. İnsan sadece rasyonel bir varlık değildir. İnsan karar verirken takdir edilme dileği, beğenilme muhtaçlığı ve duygusal boşluklarıyla hareket eder” tabirlerini kullandı.
İnsan davranışlarında israfa yol açan pek çok örnek bulunduğunu lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Bir kişi gereksiniminden değil, alkış almak için yatırım yapabiliyor. Boş bir çerçeveye yüz bin dolar veriliyor. On binlerce dolarlık saatler, çantalar toplumsal medyada sergileniyor. Üstelik bunu yaparken yoksulluğa karşı bir rahatsızlık hissi de oluşmuyor. Utanma duygusu kaybolmuş durumda. Bunların tamamı ruhsal faktörlerdir” diye konuştu.
Verimliliğin temelinde mana ve hedef var
Toplumların “yüksek güvenli” ve “düşük güvenli” olarak ikiye ayrıldığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Yüksek inançlı toplumlarda güç bireylerde değil, kurallardadır. İstişare vardır, öngörülebilirlik vardır. Bu türlü toplumlarda orta ve uzun vadeli kaynak idaresi sağlıklı yapılabilir” dedi.
Verimliliğin temelinde mana ve gaye olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Verimliliğin yakıtı manadır. Manası olmayan bir insan kaynağı verimli kullanamaz. İstekle gereksinim ortasındaki farkı ayırt edemeyen kişi israf eder” değerlendirmesinde bulundu.
Haz memnunluğu satın alınabilir lakin geçici…
Haz ve mana kavramlarını nörobilim üzerinden açıklayan Prof. Dr. Tarhan, “Dopamin haz hormonudur, serotonin ise mana hormonudur. Haz memnunluğu satın alınabilir lakin geçicidir. Mana memnunluğu ise emek ister yatırım ister ve kalıcıdır. Aristoteles bunu 2500 yıl evvel söylemişti; bugün nörobilim bunu doğruluyor” dedi.
Haz odaklı ömrün hisleri regüle edememeye yol açtığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Canı istediği için alışveriş yapan, öfkesini tüketimle telafi eden, bugünü düşünerek harcayan kişi kaynak yönetemez. Halbuki beynin ön bölgesindeki karar sistemi ‘Bu bir gereksinim mı?’ sorusunu sordurur. Bunu yapabilen insan mana peşindedir” sözlerini kullandı.
“Bir çocuk 10 yaşına kadar bütçe idaresini öğrenirse, vaktini ve münasebetlerini de daha güzel yönetir”
Kaynak idaresinin sadece finansal alanla hudutlu olmadığını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Hayatın kendisi bir çeşit kaynak idaresidir. Ruhsal sermaye, toplumsal sermaye, vakit ve ilgiler de kaynaklardır” dedi.
Bu bağlamda çocuklara erken yaşta bütçe idaresi öğretilmesinin ehemmiyetine dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Bir çocuk 10 yaşına kadar bütçe idaresini öğrenirse, vaktini ve ilgilerini de daha uygun yönetir” formunda konuştu.
“Görünür olmanın kutsallaştırıldığı bir çağdayız”
Dijitalleşme ve toplumsal medyanın tüketimi global ölçekte teşvik ettiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Görünür olmanın kutsallaştırıldığı bir çağdayız. Beğeni kültürü, kozmetik ve estetik dallarını çok biçimde büyüttü. Muhtaçlık olmadığı halde harcamalar artıyor. Bu sistem bir mühlet sonra tembel toplumlar üretir. Roma’nın çöküşü de bu türlü olmuştur” dedi.
Konuşmasının sonunda sempozyumun düzenlenmesinde emeği geçenlere teşekkür eden Prof. Dr. Tarhan, “Bu hususa sahip çıktığı için Prof. Dr. Mehmet Zelka hocamıza, katkı sunan tüm akademisyenlere teşekkür ediyorum. İnşallah bu sempozyumu önümüzdeki yıllarda da tıpkı kararlılıkla sürdürürüz” tabirleriyle kelamlarını tamamladı.
Prof. Dr. Duruel: “Bugün israf; kaynakların adaletsiz, bilinçsiz ve sürdürülemez biçimde kullanılmasıdır”
İskenderun Teknik Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Mehmet Duruel, açılışta yaptığı konuşmada “Böylesine manalı, çok katmanlı ve geleceğe dair güçlü bir farkındalık yeri oluşturan bu sempozyumda bulunmaktan büyük bir onur duyuyorum” tabirlerini kullandı.
Modern dünyada israfın sadece fazla harcama manasına gelmediğine dikkat çeken Prof. Dr. Duruel, “Bugün israf; kaynakların adaletsiz, bilinçsiz ve sürdürülemez biçimde kullanılmasıdır. Bu durum sadece ekonomik yapıları değil, insanın tabiatla, toplumla ve kendisiyle kurduğu ilgiyi de direkt etkilemektedir” dedi.
Artan tüketim memnunluk üretmiyor
Prof. Dr. Duruel, tüketim ekonomisinin sadece maddi kaynakları değil, insan alakalarını ve ruhsal dengeyi de tükettiğini vurgulayarak, “Psikoloji, sosyoloji ve iktisadın kesişim noktasındaki araştırmalar, artan tüketimin memnunluk üretmediğini; bilakis tatminsizlik, yalnızlık ve gerilim üzere meseleleri derinleştirdiğini açıkça ortaya koymaktadır. Bu tablo, israfın tıpkı vakitte insani bir problem olduğunu göstermektedir” halinde konuştu.
İsrafın güçlü bir ideolojik art planı bulunduğuna işaret eden Prof. Dr. Duruel, mevcut global sistemde tüketimin bir gereksinimden çok hayat usulü ve paha ölçüsüne dönüştüğünü belirtti. Prof. Dr. Duruel, “Bireyin varlığı sahip oldukları üzerinden tanımlanmaya başlanmıştır. Bu anlayış ekonomik eşitsizlikleri derinleştirirken, ahlaki ve kültürel bir aşınmayı da beraberinde getirmektedir” sözünde bulundu.
Kapitalist sistemin sürekliliği için tüketimi zarurî kıldığını söz eden Prof. Dr. Duruel, “Birleşmiş Milletler, Dünya Bankası ve OECD raporları dünyada her yıl üretilen besinin yaklaşık üçte birinin israf edildiğini ortaya koyuyor. Buna rağmen yüz milyonlarca insan temel besine ve pak suya erişimde önemli problemler yaşıyor. Yüksek gelirli ülkelerde kişi başına düşen tüketim, gezegenin ekolojik hudutlarını zorlayan bir noktaya ulaşmış durumda. Bu tablo bize sorunun kaynak yetersizliği değil, kaynakların idaresi ve paylaşımındaki adaletsizlik olduğunu açıkça göstermektedir.” dedi.
Bu yılki sempozyum odağını “verimliliği inşa etmek” sorusuna yöneltti
Geçtiğimiz yıl düzenlenen birinci sempozyumun güçlü bir zihinsel altyapı oluşturduğunu belirten Prof. Dr. Duruel, bu yılki sempozyumun ise odağını “israfı tanımlamak” yerine “verimliliği inşa etmek” sorusuna yönelttiğini tabir ederek, “Bu yaklaşım sırf teknik bir dönüşümü değil; zihniyet, bedel ve idare anlayışında esaslı bir değişimi de beraberinde getirmektedir” dedi.
Program kapsamında ele alınan üretimde israf, yalın üretim sistemleri, kamu iktisadında verimlilik ve pazarlamada sadeleşme başlıklarının kıymetine değinen Prof. Dr. Duruel, Japonya, Almanya ve İskandinav ülkelerinin uygulamalarını örnek göstererek, “Verimlilik fakat bilimsel yaklaşım, etik kıymetler ve uzun vadeli bir bakış açısıyla mümkün olabilir” değerlendirmesinde bulundu.
Sempozyumun, merhum Prof. Dr. Nazif Gürdoğan’ın anısına ithaf edilmesinin ayrıyeten manalı olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Duruel, “Kıymetli hocamız akademik hayatı boyunca bilginin sırf üretilen değil, hikmetle buluşturulması gereken bir bedel olduğunu bizlere hatırlatmıştır.” diye konuştu.
İskenderun Teknik Üniversitesi olarak üniversitelerin sadece bilgi üreten değil, tıpkı vakitte toplumsal sorumluluk üstlenen kurumlar olduğuna inandıklarını belirten Prof. Dr. Duruel, “Kaynağı korumak geleceği gözetmektir. Bugünü yönetirken yarını hesaba katmaktır. Bu anlayış hem üniversal etik prensiplerle hem de kadim bedel dünyamızla uyumludur” sözlerini kullandı.
Prof. Dr. Zelka: “Dünya genelinde her yıl yaklaşık 1,5 milyar ton besin israf ediliyor”
Rektör Danışmanı Prof. Dr. Mehmet Zelka, sempozyumun birinci defa geçen yıl, üniversitenin Kurucu Rektörü ve Yönetim Üst Kurulu Lideri Prof. Dr. Nevzat Tarhan’ın fikir ve takviyeleriyle hayata geçirildiğini hatırlattı. İsrafın sadece maddi kaynaklarla hudutlu olmadığını tabir eden Prof. Dr. Zelka, “İsrafın kalbi, aklı, ömrü ve hatta nefesi kapsayan bir boyutu vardır. Bu nedenle hususa yalnızca iktisadi açıdan bakmak yetersiz kalır.” dedi.
“Dünya genelinde her yıl yaklaşık 1,5 milyar ton besin israf ediliyor. Türkiye’de ise bu sayı 8,7 milyon tonu aşıyor.” diyen Prof. Dr. Zelka, israfın gelişmiş ve az gelişmiş ülkelerde emsal oranlarda yaşandığını, gelişmiş ülkelerde israf oranının yüzde 56, gelişmekte olan ülkelerde ise yüzde 44 düzeyinde olduğunu kaydetti.
Doğal kaynakların süratle tükendiğine de değinen Prof. Dr. Zelka, “İnsanlık 2025 yılına ilişkin doğal kaynakları yılın birinci yedi ayında tüketmiş durumda. Kalan süreçte ise gelecek kuşaklardan borç alıyoruz” tabirlerini kullandı. Prof. Dr. Zelka, bu durumun ekonomik istikrarları bozduğunu, enflasyon, toplumsal adaletsizlik ve ahlaki aşınma üzere meseleleri beraberinde getirdiğini söyledi.
İsrafla gayret sırf hükümet siyasetleriyle sonlu kalmamalı
İsrafla gayretin sadece hükümet siyasetleriyle sonlu kalamayacağını vurgulayan Prof. Dr. Zelka, bireysel sorumluluğun da büyük değer taşıdığını belirtti.
İngiltere’de Leeds Üniversitesi tarafından yapılan araştırmaya atıfta bulunan Prof. Dr. Zelka, “İngiltere’de de Atık ve Kaynakları Hareket Programı diye bir program hazırlanmış. Neden? İngiltere’de 30 milyona yakın açlık çeken kimse var. 9.5 milyon ton besin israfı var. Bu 9.5 milyon tonun yalnızca 8.5 milyon tonu olumlu formda kullanılırsa, israftan kurtarılması halinde açlık diye bir şey kalmayacaktır.” diye konuştu.
Prof. Dr. Zelka, dünyada israf edilen kaynakların sırf yüzde 25’inin verimli kullanılması halinde açlık probleminin büyük ölçüde ortadan kalkabileceğini söz ederek, her gün binlerce insanın açlıktan hayatını kaybettiğine dikkat çekti.
Uzlaştırma (Helalleşme) Endeksi önerisi
Ekonomi, etraf bilimleri, sosyoloji, kamu idaresi ve mühendislik üzere birçok farklı disiplinden uzmanı bir ortaya getiren aktiflikte, israfın ferdi, kurumsal ve toplumsal boyutları kapsamlı olarak ele alındı. Programda, tasarruf kültürünün yaygınlaştırılmasına yönelik tahlil odaklı yaklaşımlar sunuldu ve alanında uzman birçok akademisyen sunum yaptı.
Sempozyumda, İskenderun Teknik Üniversitesi İktisat ve Finans Kısmı Öğr. Gör. Durmuş Baysal tarafından hazırlanan çalışma, borçlu ve alacaklı ortasındaki itimat buhranını, toplumun köklerinde yer alan “helalleşme kültürü” üzerinden çözmeyi teklif eden Uzlaştırma (Helalleşme) Endeksi konusunda bir sunum da gerçekleştirdi.
ÜÜ TV’den canlı yayınlanan sempozyum kapsamında iki farklı oturum gerçekleştirildi. Üsküdar Üniversitesi Psikoloji Kısmından Prof. Dr. Sırrı Akbaba oturum başkanlığında gerçekleştirilen birinci oturumda; Türkiye İsrafı Tedbire Vakfı (TİSVA) Kurucusu “Prof.Dr. Aziz Akgül “İsraf Bir İnsanlık Suçudur”, Bartın Üniversitesi Rektör Yardımcısı Prof. Dr. Said Ceyhan, “Bartın Üniversitesi Sürdürülebilir Güç Verimliliği Projesi Uygulaması ve Etkileri”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Doç. Dr. Özgun Burak Kaymakçı, “Üretimin Karmaşıklığı ve Tüketimin Dolaysızlığı Ortasındaki Çelişki: Niye Tüketiyoruz?” İskenderun Teknik Ünv. İktisat ve Finans ABD Öğr. Gör. Durmuş Baysal, Prof. Dr. Nazif Çalış ve Prof. Dr. Mehmet Duruel ise çalışmaları olan “Finansal Uyuşmazlıkların Tahlilinde Uzlaştırma Endeksi”ni sundu.
Öğleden sonraki oturum ise Üsküdar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Toplumsal Hizmet Kısmından Prof. Dr. İsmail Barış’ın oturum başkanlığında gerçekleşti. Düzce Üniversitesi-İşletme Fakültesi Prof. Dr. Abdulvahap Baydaş, “Pazarlamada Yeni Bir Yaklaşım: İstekli Sade Hayat”, İstanbul Üniversitesi-İktisat Fakültesi Prof. Dr. Mehmet Saraç “İslam İktisadı Perspektifinden Tasarruf Eğilimi: Temel Unsurlar ve Ekonomik Sonuçları”, İstanbul Üniversitesi- İktisat Fakültesi Prof. Dr. Naci Tolga Saruç, “Davranışsal Maliye ve Tasarruf Eğilimleri”, Kocaeli üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dr. Öğr. Üyesi Mehmet Emin YardımcI ve Prof. Dr. İsmail Barış, “Osmanlı Esnaf Loncalarının İsrafı Önlemede Rolü”, Yalova Üniversitesi- İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Prof. Dr. Hacı Yunus Taş, İstanbul Medeniyet Üniversitesi- Yüksek Lisans Öğrencisi Nurefşan Taş “Modern Tüketim Tuzağında Tasarruf Şuuru: Üniversite Örneğinde Bir Araştırma”, Yalova Üniversitesi-İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Prof. Dr. Selami Özcan “Üretimde İsraf Kaynakları ve Tam Vaktinde Üretim (JIT)” başlıklı sunum yaptı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
