Üsküdar Üniversitesi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, AI Labs ve Üsküdar Üniversitesi İnsan Odaklı Bağlantı Uygulama ve Araştırma Merkezi (İLİMER) tarafından düzenlenen 2. Yeni Medya ve Aile Çalıştayı, Üsküdar Üniversitesi Nermin Tarhan Konferans Salonu’nda gerçekleştirildi.
Günümüzün en kritik mevzularından biri olan yeni medya teknolojilerinin aile üzerindeki dönüşümünü ele alan “2. Yeni Medya ve Aile Çalıştayı” ağır iştirakle başladı. Çalıştay, dijitalleşmenin irtibat biçimlerimizi ve en temel kurumumuz olan ailenin dinamiklerini nasıl etkilediğini bilimsel bir bakış açısıyla tartışmaya açtı.
Çalıştayın açılış konuşmalarını Üniversitesi İletişim Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Gül Esra Atalay, Üsküdar Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Nazife Güngör, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Cüneyt Erenoğlu ve Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü Prof. Dr. Nevzat Tarhan yaptı.
Prof. Dr. Tarhan: “Şu anda Türkiye’deki aile kurumu engelli”
Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü Prof. Dr. Nevzat Tarhan, dünyada ve Türkiye’de aile kurumunun karşı karşıya olduğu risklere dikkat çekerek, dijital dönüşümün aileyi kültür transferinde ikinci plana ittiğini vurguladı.
Konuşmasında 3 Aralık Dünya Engelliler Günü’nü hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, bugünün aile yapısına ait niyetlerle örtüştüğünü belirterek şöyle devam etti:
“3 Aralık Dünya Engelliler Günü… Nasıl şahıslar engelli olabiliyorsa, kurumlar da engelli oluyor. Şu anda Türkiye’deki aile kurumu engelli. Dünyada da aile kurumu engelli hâle geldi.”
“Bir toplumun en güçlü yeri meskenin içi olmalı”
Ailenin bir toplum için taşıdığı temel değere vurgu yapan Prof. Dr. Tarhan, aile yapısının zayıflamasının uzun vadede ülkelere ağır bedeller getireceğini söyledi ve “Bir toplumun en güçlü yeri neresi olmalı? Konutun içi olmalı. Zira insan yetiştiren, kültür aktaran aile kurumudur.” diye devam etti.
Yeni bir medeniyet inşasına gidiyoruz
Dijital çağda kültürün artık aileden fazla medya tarafından aktarıldığını tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Şu anda kültür transferini artık aile yapmıyor; yeni medya yapıyor. Dijital dönüşüm yapıyor. Bu bizi dünyada yeni bir medeniyet inşasına gerçek götürüyor. Global olarak hepimiz bu sürecin içindeyiz.” diye konuştu.
Batı ülkelerinde tek ebeveynli ailelerin ve evlilik dışı doğumların artışına değinen Prof. Dr. Tarhan, Türkiye’nin de bu eğilimden etkilendiğini hatırlatarak milletlerarası dataları şöyle paylaştı:
“Tek ebeveynli aileler Türkiye’de de artıyor. Evlilik dışı doğum oranı Türkiye’de yüzde 2,9. Lakin Kuzey Avrupa ülkelerinde bu oran çok yüksek: Fransa’da yüzde 59, İsveç ve Norveç’te yüzde 56, İzlanda’da yüzde 69, Almanya’da yüzde 44. Bunlar evlilik dışı doğum oranları; yani aile ve evlilik aykırısı global bir eğilim var.”
Bu eğilimin bilhassa çocuk ve ergen ruh sıhhati üzerindeki olumsuz tesirlerinin alanda açıkça görüldüğünü belirten Prof. Dr. Tarhan, “Biz bunun sonuçlarını psikiyatrist olarak görüyoruz. Çocuk ruh sıhhati bozuklukları artıyor. Şiddet olaylarında, cürüm oranlarında, bağımlılıkta, intiharlarda artış var.”
“İntihar olayları 2000 ile 2025 ortasında yüzde 734 artmış”
Prof. Dr. Tarhan, küresel ölçekte intihar olaylarındaki dramatik artışa dikkat çekerek, “İntihar olayları 2000 ile 2025 ortasında yüzde 734 artmış. Yüzde 734! Bu çok büyük bir sayı. Bu artış nedeniyle Birleşmiş Milletler intiharı tedbire projesi hazırladı.” tabirinde de bulundu.
Aile kurumunu güçlendirmeye yönelik çalışmaların devam etmesi gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, “Ailedeki dönüşüm bilhassa dijital çağın getirdiği değişimle ortaya çıkıyor. Birincisi, irtibat biçimi değişti. Evvelce yüz yüze irtibat hâkimdi; artık camdan cama bağlantı var. Candan cana değil, ekrandan ekrana… Bu irtibat biçimimizi de vakit idaremizi de değiştirdi.” biçiminde konuştu.
Dijital dünyanın sürat baskısının hem yetişkinlerde hem gençlerde sabır, dikkat ve düşünme sürekliliğini zayıflattığını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Ekranın suratına uyma gayreti gençlerde sabrı azalttı, dikkati böldü. ‘Az konuş, süratli konuş, bir dakikayı geçme’ baskısı var. Büyük bir hakikati kısa anlatmak zorlaştı ancak vaktin kaideleri bunu dayatıyor” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, dijital çağın münasebet dinamiklerini nitelik açısından erozyona uğrattığını belirterek, “İlişki sayısı arttı fakat nitelik düştü. Derin ve manalı ilgiler zayıfladı, dostluklar yüzeyselleşti. Bu da alaka kalitesini önemli halde düşürüyor.” diye konuştu.
Kıyaslama kültürü büyüdü; herkes kendini dijitalde gördükleriyle karşılaştırıyor
Dijital dönüşümün ferdî kimlik ve pahalar üzerinde de güçlü tesirler oluşturduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Kimlikler ve pahalar global olarak değişti. Gösteriş kültürü, beğeni kültürü öne çıktı. Bedellilik ölçüsü üzere sunulan şey, alınan beğeni sayısı oldu. Kıyaslama kültürü büyüdü; herkes kendini dijitalde gördükleriyle karşılaştırıyor. Birden fazla geçersiz memnunluk, düzmece cümbüş, geçersiz gülüş… Ancak beşerler bunları gerçek sanıyor.” formunda konuşmasını sürdürdü.
Dijital sadakatsizlik ve ailede mahremiyet aşınması
Aile içi alakalarda dijitalleşmenin oluşturduğu yeni kırılganlıklara da dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Dijital sadakatsizlik çok arttı. Bir istikametiyle dijitalleşme kimi gerçekleri görünür kıldı; evvelce ‘yalancının mumu yatsıya kadar yanardı’, artık internete kadar yanıyor. Ancak dijital sadakatsizlik aileyi önemli formda etkiliyor. Ayrıyeten konutun açık kapısı tabletler oldu. Anne baba ‘Çocuğum gözümün önünde’ sanıyor lakin çocuğun dijital dünyaya sınırsız erişimi büyük risk oluşturuyor.” dedi.
Duygusal beyin alanlarının gelişimi zayıflıyor
Dijital çağın çocuk beyni üzerindeki tesirlerini aktaran Prof. Dr. Tarhan, “Duygusal tonu olmayan dijital irtibat, toplumsal ve fizikî temasın yerini alınca toplumsal hünerlerle ilgili beyin alanları gelişmiyor. Duygusal hünerler zayıf kalıyor. Bunun klinik karşılığı otizmdir. Şu anda ‘öğrenilmiş otizm’ diye tanımlanan bir durum ortaya çıktı.” diye konuştu.
Prof. Dr. Tarhan, ekran kullanımında milletlerarası sınırlamalara atıf yaparak, “Kuzey Avrupa’da 0–3 yaş ortası ekran katiyetle yasaklandı. Avustralya’da 16 yaşına kadar kısıtlama getirildi. Bizde de çocuk psikiyatrisinde ‘Haftada 21 saati geçmesin, günde 3 saat’ üzere uygulamalar var. Ekran maruziyeti nedeniyle kliniğe yatırılan çocuklarda artış görüyoruz” tabirinde bulundu.
Dijital çağın bireyleri haz peşinde koşmaya yönelttiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Dopamin odaklı hayat ideolojisi bu çağın en kıymetli özelliklerinden biri. Haz odaklılık artınca beyindeki dopamin yükseliyor, serotonin düşüyor. Serotonin mana mutluluğuyla ilgili. Yani haz artıyor ancak mana azalıyor.” biçiminde konuştu.
Bireyselleşme ve bencilleşme çizgisi
Modern kültürün bireyselleşmeyi bencilleştirdiğine işaret eden Prof. Dr. Tarhan, “Bireyselleşme yanlışsız ancak bencilleşmeye dönüşmesi yanlış. ‘Bana haz veren güzeldir, haz vermeyen kötüdür’ anlayışı ailede paylaşımı ve empatiyi azaltıyor. İnsan yalnızca kendi çıkarıyla yaşayan bir varlık değil. Ailenin, ülkenin, insanlığın çıkarıyla kendi çıkarı ortasında istikrar kurmalı. Özgürlük-sorumluluk istikrarı mananın temelidir. Çağdaş ülkelerde ‘Aile kutsal değil, birey kutsaldır’ anlayışı yaygınlaşıyor; bu da aile bağlarını zayıflatıyor.” diye konuştu.
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, çağın en büyük risklerinden birinin dış onaya bağlı öz hürmet olduğunu belirterek, “Bugün öz hürmet, kişinin iç kıymetleriyle değil, aldığı beğeni ve onayla ölçülüyor. Dış nedene bağlı öz hürmet çok kolay yıkılır. Bu durum depresyonun en kıymetli sebeplerinden biri” sözünde bulundu.
“Yapay zekâyı yasaklamayı yasaklayalım”
Teknoloji ve dijitalleşmenin hayatın artık geri dönüşsüz bir modülü olduğunu söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Endüstri ihtilalini kaçırdık fakat yapay zekâ ihtilalini kaçırmamalıyız. Senatoda ‘Yapay zekâyı yasaklamayı yasaklayalım’ diye konuştuk. Zira yanlışsız kullanılırsa muazzam yararlar üretir. Bizim yapmamız gereken, iyicil kullanımı araştırmak ve geliştirmek.” dedi.
Sofraya bir tabak da telefonlar için…
Prof. Dr. Tarhan, dijitalleşmenin aile içi ilgilere ziyan veren taraflarına dikkat çekerek, tahlil tekliflerini de anlattı.
Yemek esnasında telefonların büsbütün kaldırılmasını öneren Prof. Dr. Tarhan, bazı ailelerde “telefonların toplandığı tabak” uygulamasının bile ortaya çıktığını aktardı. Yaşa nazaran ekran kuralının mecburî hale getirilmesi gerektiğini, bu mevzuda devletin de düzenleme çalışmalarını hızlandırdığını söyleyen Prof. Dr. Tarhan, aile içinde haftada muhakkak vakitlerin “dijital detoks” olarak ayrılmasının değerine vurgu yaptı.
Prof. Dr. Tarhan, “Aile günü, anne günü, baba günü üzere uygulamalarla çocuklar dijitalden kısa vadeli de olsa ayrılabilir. Böylelikle dijitalleşmenin toksik tesirleri azaltılır, olumlu tesirlerinden de yararlanmaya devam edilir.” biçiminde konuştu.
Karamsarlığa gerek olmadığını belirten Prof. Dr. Tarhan, teknolojinin insanı zayıflatan değil, hakikat kullanıldığında güçlendiren bir araç olduğunun altını çizdi.
Prof. Dr. Cüneyt Erenoğlu: “Günümüzde yeni medya hem tanınan hem çok süratli değişen bir alan”
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Cüneyt Erenoğlu, konuşmasına 3 Aralık Dünya Engelliler Günü’nü hatırlatarak başladı. Program çakışması nedeniyle çalıştaya fiziken katılamadığını belirten Prof. Dr. Erenoğlu, “Engelli ve dezavantajlı vatandaşlarımızın gününü kutluyorum. Çanakkale’den sevgi ve hürmetlerimi iletiyorum” dedi.
Prof. Dr. Erenoğlu, çağın baş döndürücü bir süratle değiştiğini vurgulayarak, bilhassa bilgi, bağlantı ve teknoloji alanlarındaki dönüşümün aile yapısını direkt etkilediğini söyledi.
Yeni medya teknolojilerinin bireylerin irtibat biçimlerinden toplumsal bağlantılara, çocuk ve gençlerin toplumsal gelişiminden aile içi dinamiklere kadar geniş bir alanda tesirli olduğunu kaydeden Prof. Dr. Erenoğlu, “Günümüzde yeni medya hem tanınan hem çok süratli değişen bir alan. Aile kurumunun üzerinde hem fırsatlar hem tehditler oluşturuyor. Bu dönüşümü bilimsel tabanda tartışmak ve tahlil üretmek artık toplumumuz için bir mecburilik.” diye konuştu.
ÇOMÜ olarak yeni medya araştırmaları, dijital toplum, yapay zekâ, bağlantı psikolojisi ve aile çalışmalarında etkin faaliyet yürüttüklerini belirten Prof. Dr. Erenoğlu, gençlerin medya okuryazarlığı, dijital etik ve inançlı irtibat hususlarında bilinçlendirilmesini önemsediklerini ve aileyi tehdit eden dijital riskler karşısında bilimsel temelli rehberlik modelleri geliştirme amaçlarının de üniversitenin öncelikleri ortasında olduğunu söyledi.
Prof. Dr. Nazife Güngör: “Aileyi yine masaya yatırıp kıymetlendirmemiz gerekiyor”
Üsküdar Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Nazife Güngör, dijitalleşmenin aile yapısı üzerindeki tesirlerini kıymetlendirerek, “Bu yıl Aile Yılı. Aileyi yine masaya yatırıp kıymetlendirmemiz, toplum olarak, dünya olarak, insanlık olarak aileyi çekirdek yapı kabul eden anlayışımızı dijital çağ ışığında tekrar gözden geçirmemiz gerekiyor. Dijital teknolojiler hayatımıza dahil olurken toplumdaki bağlantı biçimlerini de dönüştürüyor. Bu dönüşüm tutumlarımızı, davranışlarımızı, kıymetlerimizi ve en değerlisi bağlarımızı tekrar şekillendiriyor.” dedi.
Prof. Dr. Güngör, sanal dünyanın artık hayatın ayrılmaz bir modülü olduğunu fakat gerçek dünya ile ahenk sağlanamadığında bunun önemli riskler doğurabileceğini belirterek, “Gerçek dünyanın yanı sıra artık hepimiz sanal dünyanın bireyleriyiz. Münasebetlerimizi bir yandan da orada yürütüyoruz. Gerçek ve sanal dünyanın ahenk içinde olması, ferdi ve toplumsal sıhhatimiz için büyük kıymet taşıyor. Aksi hâlde bireyin his, ruh ve zihinsel yapısında kaos oluşur; bu kaos aile yapısına, oradan da topluma ve nihayetinde dünyaya yayılır.” diye konuştu.
Tarihte teknolojilerin bir kısmı insanlığın başına kaygı oldu
Dijital teknolojilerin yanlış kullanımının yaratabileceği global risklere dikkat çeken Prof. Dr. Güngör, “Tarih boyunca beşerler yeni teknolojiler üretmiştir; lakin bu teknolojilerin bir kısmı insanlığın başına sıkıntı olmuştur. Atomun parçalanmasıyla büyük gelişmeler yaşandı ancak atom bombası da üretildi ve kitlesel imhalar meydana geldi. Dijital teknolojilerin de benzeri formda kaotik süreçlere yol açmaması için gerçek ideoloji ve yanlışsız siyasetler gereklidir.” sözünde bulundu.
Ailenin, bireyin karakterinin formlandığı en temel yapı olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Güngör, “Her birimiz bir aileye doğuyoruz. Orada bize yüklenen birinci kodlamalar kişiliğimizi oluşturuyor. Aile içi ilgiler ne kadar olumlu olursa toplum da o kadar müspet olur. Lakin negatif bağlantılarla büyüyen bireylerden kimseye hayır gelmez. Bu nedenle aile münasebetlerinin istikrarlı yürütülmesi ve dijital dünyanın bu bağları uzaklaştırmaması için siyasetler geliştirilmeli.” halinde konuştu.
Prof. Dr. Gül Esra Atalay: “İlk çalıştay 2019’da düzenlendi”
Üniversitesi İletişim Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Gül Esra Atalay, 2. Yeni Medya ve Aile Çalıştayı’nın açılışında yaptığı konuşmada, dijital çağın aile üzerindeki dönüşümünü kıymetlendirerek çalıştayın ehemmiyetine vurgu yaptı. 2019’da düzenlenen birinci çalıştayın ortaya koyduğu güçlü gereksinimden sonra, 2025’te daha kapsamlı ve derinlikli bir tartışma yeri oluşturduklarını belirten Prof. Dr. Atalay, “Son altı yılda dijitalleşme konutlarımızın kapısından bir rüzgâr üzere girip fırtınaya dönüştü” dedi.
“Aile, dijital dünyanın tam ortasında şekilleniyor”
Prof. Dr. Atalay, yeni medyanın aile alakalarını çok taraflı biçimde etkilediğini söz ederek, “Bir ebeveynle çocuğun göz göze bakışının ortasına telefon ekranının girdiği, en mahrem anların bir tıkla tüm dünyaya yayıldığı, eşler ortası bağlantının dijital kıskançlıkla tekrar formlandığı bir çağdayız. Aile artık sadece dört duvar ortasında yaşanmıyor; dijital dünyanın tam ortasında şekilleniyor.” diye konuştu.
Teknolojinin toplumsal yapıyı dönüştürme suratının arttığını belirten Prof. Dr. Atalay, çalıştayın temel maksadının bu süratli değişim içinde aileyi koruyacak tahlil tekliflerini üretmek olduğunu söyledi.
“Aile Yılı’na güçlü bir katkı sunacağız”
Prof. Dr. Atalay, 2025’in “Aile Yılı” ilan edilmesinin değerine dikkat çekerek, “Dijital çağın suratını yavaşlatamayabiliriz lakin aileyi güçlendirmek için durup düşünmeyi, birlikte üretmeyi, tahlil aramayı seçebiliriz. Aile Yılı’na güçlü bir katkı sunacağız. Bugün burada ortaya konulacak ortak akıl, yarının daha güçlü aileleri için büyük bir adım olacak.” halinde konuştu.
Prof. Dr. Deniz Yengin, dijital teknolojilerin aile hayatı üzerindeki etkilerine dikkat çekti
ÇOMÜ İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Deniz Yengin, 2. Yeni Medya ve Aile Çalıştayı’nda yaptığı konuşmada, dijital teknolojilerin aile ömrü üzerindeki tesirlerine dikkat çekti. Prof. Dr. Yengin, 2019 yılında yapılan birinci çalıştayın akabinde Türkiye’de yeni medya kısımlarının sayısının 20’den 70’e yükseldiğini hatırlatarak, “Bu durum, nitelikli dijital bağlantıcı yetiştirme zorunluluğunu beraberinde getiriyor” dedi.
Dijital bağımlılığın artık ekran bağımlılığına dönüştüğünü vurgulayan Prof. Dr. Yengin, çocukların toplumsal medya ve süratli içerik tüketimi nedeniyle sabır meseleleri yaşadığını ve aile içi bağlantının bu süreçten önemli biçimde etkilendiğini tabir etti.
Prof. Dr. Yengin, yapay zekâ kullanımına dair de ikazlarda bulunarak, “Çocuklar yapay zekâdan takviye alıyor, bunu engelleyemeyiz; lakin hakikat formda kullanmayı öğretmek zorundayız” dedi.
Toplu fotoğraf çekimi
Açılış konuşmalarının akabinde toplu fotoğraf çekimi gerçekleştirildi. Çalıştayda, gün uzunluğu sürecek olan ve eş vakitli gerçekleştirilen oturumlarda; eşler ortası bağlantıdan çocuk-ebeveyn münasebetine, yapay zekâ dayanaklı medya kültüründen aile bedellerine kadar uzanan geniş bir yelpazede, yeni medyanın aileye getirdiği zorluklar ve sunduğu fırsatlar masaya yatırılacak. Çalıştayın sonuç bildirgesinin önümüzdeki günlerde kamuoyu ile paylaşılması bekleniyor.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
