Dijital çağın herkesin dikkatini zorlayan bir devir olduğunu belirten İstanbul Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Ana Bilim Kısmından Dr. Öğr. Üyesi Zuhal Doğan Bektaş, daima yanıp sönen bildirimler, bitmeyen içerik akışları, kısa görüntüler ve toplumsal medya platformlarının beynin ‘ödül’ sistemini sık sık uyardığını, DEHB’li bireylerde bu tesirin daha besbelli olduğunu vurguladı. Dijital dünyada dikkati korumak için tavsiyelerde bulunan Doğan Bektaş, müddet sınırlaması getirilmesini, bildirimlerin azaltılmasını, fizikî planlayıcılar kullanılmasını, nizamlı antrenman yapılmasını, ekransız vakit dilimleri oluşturulmasını, uyku ve beslenme tertibinin korunmasını tavsiye etti.
İstanbul Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Ana Bilim Kolundan Dr. Öğr. Üyesi Zuhal Doğan Bektaş, yetişkinlerde görülen Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) ile teknoloji kullanımı ortasındaki irtibata ait değerlendirmede bulundu.
Ekim ayının Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Farkındalık Ayı olarak kutlandığını belirten Dr. Öğr. Üyesi Zuhal Doğan Bektaş, çocukluk çağında başlayan fakat ömrün ilerleyen periyotlarında de devam eden DEHB’nin sırf ‘dikkatini toplayamama’ sorunu olmadığını söyledi.
DEHB, yetişkinlikte de belirti verebilir
Dr. Öğr. Üyesi Zuhal Doğan Bektaş, “Bu bozukluk; planlama, organize olma, dürtüleri denetim etme, vakti yönetme ve duygusal dengeyi sürdürme marifetlerini etkileyen nörogelişimsel bir bozukluktur. Bugün artık biliyoruz ki DEHB çocuklukta teşhis konmamış olsa bile yetişkinlikte de belirti verebilir. Fakat bu belirtiler birçok vakit günlük hayatın karmaşasında gözden kaçar. Kişi, daima dağınık hissedebilir, yaptığı işleri tamamlamakta zorlanabilir, e-posta yazarken yahut bir toplantıya hazırlanırken basitçe öteki bir şeye kayabilir. Vakit kavramı bulanıklaşır; ‘sadece beş dakika’ diye başlayan bir toplumsal medya gezintisi, farkına bile varmadan bir saati bulabilir” diye konuştu.
Yetişkinlerde DEHB’nin yaşamsal etkileri
Yetişkin DEHB’sinin ekseriyetle üç temel alanda belirti verdiğini lakin bu belirtilerin çocuklukta olduğu kadar gözle görülür olmayabildiğini belirten Dr. Öğr. Üyesi Zuhal Doğan Bektaş, bunları dikkat eksikliği, dürtüsellik ve çok hareketlilik olarak sıraladı:
Dikkat eksikliği: Uzun müddet odaklanmayı gerektiren misyonlarda çabuk sıkılma, yapılan işleri yarım bırakma, unutkanlık ve organize olamama sık görülür. Kişi ekseriyetle dağınık hisseder ve öncelik belirlemekte zorlanır.
Dürtüsellik: Düşünmeden hareket etme, sabırsızlık, kelam kesme yahut ivedi karar verme üzere davranışlar iş ve toplumsal bağları zorlayabilir.
Hiperaktivite (içsel huzursuzluk): Çocukluktaki yerinde duramama hali, yetişkinlikte daima bir “zihinsel hareketlilik” olarak kendini gösterebilir. Kişi dinlenmekte zorlanır, daima bir şeylerle meşgul olma gereksinimi duyar.
İş hayatında sıkıntılar ortaya çıkabiliyor
DEHB’li yetişkinlerin çoklukla “potansiyelini kullanamadığını” tabir ettiğini kaydeden Dr. Öğr. Üyesi Zuhal Doğan Bektaş, “İş performansında dalgalanmalar, sık iş değişiklikleri, randevulara geç kalma, finansal planlama zahmetleri yahut alakalarda sabırsızlık üzere sıkıntılarla karşılaşabilirler. Bu durum, vakitle benlik hürmetini da etkileyebilir” ihtarında bulundu.
Dijital kullanım DEHB’li bireyleri daha fazla etkiler
Dijital çağın herkesin dikkatini zorlayan bir periyot olduğunu belirten Dr. Öğr. Üyesi Zuhal Doğan Bektaş, “Sürekli yanıp sönen bildirimler, bitmeyen içerik akışları, kısa görüntüler ve toplumsal medya platformları, beynimizin ‘ödül sistemi’ni sık sık uyarır. DEHB’li bireylerde bu tesir daha belirgindir” dedi.
Dr. Öğr. Üyesi Zuhal Doğan Bektaş, “Çünkü beyinleri dopamin üzere ödül ve motivasyonla alakalı kimyasallara karşı daha hassastır. Süratli geri bildirim sağlayan içerikler, bu bireyler için adeta çekim alanı oluşturur. Lakin bu durum, dikkat müddetinin daha da kısalmasına, odaklanma kapasitesinin azalmasına ve erteleme davranışlarının artmasına yol açabilir. Kaydırılan ekranlar, yeni uyarıcılara kolay geçiş imkanı sunduğu için beyni daima bir ‘yenilik arayışında’ meblağ. Bu, uzun müddetli konsantrasyon gerektiren işlerde performansın düşmesine neden olur” ikazında bulundu.
Uyku nizamı de olumsuz etkileniyor
Dr. Öğr. Üyesi Zuhal Doğan Bektaş, teknoloji kullanımının tıpkı vakitte uyku sistemini de etkileyebileceğine dikkat çekerek “Özellikle akşam saatlerinde ekran ışığına maruz kalmak uykuya dalmayı güçleştirir, sabahları yorgun uyanmaya sebep olabilir. Bu da DEHB belirtilerini —dikkat dağınıklığı, sabırsızlık, unutkanlık— daha da besbelli hale getirir” dedi.
Dijital dünyada dikkati korumak için 6 tavsiye
“Teknolojiyi büsbütün hayatımızdan çıkarmak gerçekçi değil; fakat onu şuurlu yönetmek mümkün” diyen Dr. Öğr. Üyesi Zuhal Doğan Bektaş, tavsiyelerini şöyle sıraladı:
– Mühlet sınırlaması getirin: Pomodoro üzere vakit idare teknikleri (25 dakika odaklanma, 5 dakika mola) üretkenliği artırabilir. Toplumsal medya için ekran mühleti sınırlayıcı uygulamalar kullanmak da yararlıdır.
– Bildirimleri azaltın: Anlık bildiriler ve bildirimler, DEHB’li bireylerin odaklarını en çok bozan etkenlerdendir. Gerekli olmayan bildirimleri kapatmak, dikkat bölünmesini azaltır.
– Fizikî planlayıcılar kullanın: Dijital uygulamalar yerine ajanda, defter yahut yazılı listeler, zihni sabitlemeye yardımcı olur. “Yapılacaklar listesi”ni görmek, vazife tamamlamayı kolaylaştırır.
-Düzenli idman yapın: Fiziksel aktivite, dopamin ve noradrenalin seviyelerini artırarak dikkat ve motivasyonu dayanaklar. Günlük yürüyüşler, yoga, bisiklet yahut dans üzere aktiviteler ruh halini dengelemeye de yardımcı olur.
-Ekransız vakit dilimleri oluşturun: Yemek saatlerinde, yatmadan evvel yahut sabah uyanır uyanmaz ekransız kalmak, zihinsel dinlenme sağlar.
-Uyku ve beslenme nizamını koruyun: Kafein tüketimini azaltmak, tertipli uyku saatleri oluşturmak ve akşamları ekran maruziyetini sınırlamak, belirtileri hafifletebilir.
Teknolojiyi yönetmek, kendini yönetmektir
Teknoloji hakikat kullanıldığında DEHB’li bireylerin hayatını kolaylaştırabildiğini söyleyen Dr. Öğr. Üyesi Zuhal Doğan Bektaş, “Hatırlatma uygulamaları, zamanlayıcılar, misyon yöneticileri ya da dikkat artırıcı uygulamalar yanlışsız formda kullanıldığında fonksiyonelliği dayanaklar. Burada değerli olan, teknolojinin kişiyi yönetmemesi; kişinin teknolojiyi kendi faydasına kullanmasıdır” dedi.
Farkındalık, manaya ve dayanak zamanı
Dr. Öğr. Üyesi Zuhal Doğan Bektaş, kelamlarını şöyle tamamladı: “DEHB bir karakter özelliği ya da ‘disiplin eksikliği’ değildir; biyolojik temeli olan bir nörogelişimsel farklılıktır. Erken farkındalık, uygun tedavi ve hayat düzenlemeleriyle, bu bireyler potansiyellerini en verimli formda ortaya koyabilirler. Bu farkındalık ayı, DEHB’li yetişkinler ve yakınları için bir hatırlatma niteliğinde:
Dijital dünyanın suratına kapılmadan, kendi ritmini bulmak mümkündür ve birçok vakit, güzelleşmenin birinci adımı kendini anlamaktan geçer.”
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
