Türkiye Büyük Millet Meclisi Dilekçe Komisyonu bünyesinde kurulan İlköğretim ile Ortaöğretim Kurumlarında Akran Zorbalığının Araştırılması ve Alınabilecek Önlemlerin Belirlenmesi Alt Komisyonu’nun tutanak ve sunumlarından derlenen rapor, çocuklar arasındaki zorbalığın ulaştığı boyutları ortaya koydu.
Komisyon tutanaklarının yanı sıra Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) sunumları ve TÜİK Türkiye Çocuk Araştırması bilgilerinin kullanıldığı çalışmada, hem klâsik akran zorbalığı hem de giderek büyüyen siber zorbalık riski ele alındı.
Her 100 çocuktan yaklaşık 14’ü zorbalığa maruz kalıyor
Rapora nazaran 6-17 yaş kümesindeki çocukların yüzde 13,8’i akranları tarafından zorbalığa maruz kalıyor. En sık rastlanan zorbalık biçimi ise alay edilme. Çocukların yüzde 7,2’si kasıtlı biçimde toplumsal kümelerden dışlanırken, fizikî şiddete maruz kalanların oranı yaklaşık yüzde 4,4 olarak bildiriliyor.
İşlevsel zorluk yaşayan çocuklarda tablo daha da ağırlaşıyor. Görme, duyma, yürüme, öğrenme, irtibat kurma yahut öz bakım üzere alanlarda zorluk yaşayan çocukların zorbalığa uğrama oranı yaklaşık yüzde 27’ye yükseliyor.
Prof. Dr. Tarhan: “Her çocuk çatışması zorbalık değildir”
Akran zorbalığının çocuklar arasındaki sıradan uyuşmazlıklarla karıştırılmaması gerektiğini belirten Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Öncelikle zorbalığı hakikat tanımlamak gerekiyor. Çocuklar ve ergenler vakit zaman tartışabilir, arbede edebilir, bir mühlet sonra da barışabilirler. Her tartışmayı, her ses yükseltmeyi yahut çocuklar arasındaki her uyuşmazlığı akran zorbalığı olarak kıymetlendirmek gerçek değildir. Bir davranışın zorbalık olarak tanımlanabilmesi için kasıtlı olması, tekrarlayıcı olması ve taraflar arasında bir güç dengesizliği bulunması gerekir. Planlı, sistematik ve karşı tarafı ezmeye, sindirmeye yahut dışlamaya yönelik bir davranış varsa burada zorbalıktan kelam ederiz.” dedi.
Zorbalığın sadece fizikî şiddetten ibaret olmadığını vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Alay etme, lakap takma, hakaret, tehdit üzere sözel davranışların yanı sıra dedikodu çıkarma, kümeye almama, kasıtlı olarak yalnız bırakma üzere ilişkisel zorbalık biçimleri de vardır.” diye konuştu.
“Çocuk birden fazla vakit ‘Bana zorbalık yapılıyor’ demez”
Zorbalığın fark edilmesinde aile ve öğretmenlerin çocuğun davranışlarındaki değişimi düzgün gözlemlemesi gerektiğini lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, çocuğun yaşadıklarını direkt anlatmayabileceğini söyledi.
Prof. Dr. Tarhan, “Çocuk birden fazla vakit ‘Bana zorbalık yapılıyor’ diye gelip söylemez. Bilhassa eleştirilmekten, suçlanmaktan yahut ‘Sen de karşılık verseydin’ denmesinden korkuyorsa yaşadıklarını içine atabilir. Daha evvel severek okula giden bir çocuk okula gitmek istemiyorsa, sabahları karın yahut baş ağrısı üzere yakınmalar geliştiriyorsa, ders başarısı düşüyorsa, içine kapanıyorsa, arkadaşlarından uzaklaşıyorsa, odasına kapanmaya başladıysa, uyku ve iştah tertibi değiştiyse bunun arka planına bakmak gerekir. Okul reddinin arkasından kimi vakit akran zorbalığı çıktığını görüyoruz.” biçiminde konuştu.
Çocuğun sorgulanmak yerine dinlenmesi gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “‘Niye konuşmuyorsun, sana ne oldu?’ diye herkesin içinde çocuğu sıkıştırmak yerine, birebir konuşup ‘Senin için yapabileceğim bir şey var mı, anlatmak ister misin?’ denilmelidir. Çocuğu konuşturmanın yolu konferans vermek değil, yatay alaka kurmak ve onu hakikaten dinlemektir.” dedi.
Farklı olan çocuk daha kolay gaye haline gelebiliyor
Raporda fonksiyonel zorluk yaşayan çocuklarda zorbalık oranının yaklaşık yüzde 27’ye çıkmasını pahalandıran Prof. Dr. Tarhan, farklılıkların okul ortamında çarçabuk gaye haline getirilebildiğine dikkat çekti.
“Özel yetenekli, toplumsal bağlantıda zorlanan yahut kadro alakalarına ahenk sağlamakta zahmet çeken çocukların daha fazla zorbalığa maruz kalabildiğini görüyoruz.” diyen Prof. Dr. Tarhan, akademik zekâsı yüksek bir çocuğun dahi toplumsal ipuçlarını okumakta zorlanabileceğini söz etti.
Prof. Dr. Tarhan, “Diğer çocuklarla birebir biçimde reaksiyon vermeyince evvel farklı görülür, akabinde alay konusu olabilir ve süreç zorbalığa dönüşebilir. Akademik zekâ ile toplumsal ve duygusal hünerler her vakit tıpkı ölçüde gelişmiyor. Bu sebeple çocuğu sadece ‘utangaç’, ‘uyumsuz’ yahut ‘garip’ biçiminde etiketlemek yerine toplumsal irtibat maharetleri açısından kıymetlendirmek gerekir.” dedi.
“Ben güçlüyüm, o savunmasız; o halde onu ezebilirim”
Zorbalığın merkezinde birçok vakit yanlış bir güç algısının bulunduğunu kaydeden Prof. Dr. Tarhan, “Zorbalığın temelinde birden fazla vakit güç üzerinden kurulan yanlış bir ilgi vardır: ‘Ben güçlüyüm, o savunmasız; o halde onu ezebilirim.’ Empati ve merhametin zayıfladığı ortamlarda farklı olan çocuk daha kolay gaye haline gelir. Bir öbür değerli sorun da sessiz kalan öğrencilerin görünmez hale gelmesidir. Zorbalık sadece zorbanın ve mağdurun sorunu değildir; sınıfın tamamını ilgilendiren bir okul iklimi sorunudur.” sözünde bulundu.
Bu noktada öğretmene değerli sorumluluk düştüğünü söyleyen Prof. Dr. Tarhan, sınıfın başkanının öğretmen olması gerektiğini belirterek, “İyi bir öğretmen sınıfındaki öğrencileri tanır; geride kalanı, sessizleşeni, dışlananı fark eder. Ancak bunu çocuğu herkesin önünde teşhir ederek değil, birebir ve empatik bağlantı kurarak yapar.” dedi.
“Zorbalık yapan çocuğu da yalnızca ‘kötü çocuk’ diye damgalamayın”
“Zorbalık yapan çocuk da yalnızca ‘kötü çocuk’ diye damgalanmamalıdır.” diyen Prof. Dr. Tarhan, “Her şiddet davranışı birebir vakitte bir bildiridir. Çocuğun hangi duygusal muhtaçlığının karşılanmadığına, ailede nasıl bir bağlantı gördüğüne, kendisini bedelsiz hissedip hissetmediğine bakmak gerekir.” tabirlerini kullandı.
Prof. Dr. Tarhan, sevginin az, baskının ve tenkidin fazla olduğu ailelerde çocuğun şiddeti sorun çözme prosedürü olarak öğrenebildiğini belirterek, “Ailede sıcak bir ortamın olmaması hem fail olmaya hem de kurban olmaya taban hazırlayabiliyor.” dedi.
Siber zorbalıkta “güvenli alan” ortadan kalkıyor
Raporun dikkat çeken başlıklarından biri de dijitalleşmeyle birlikte zorbalığın okul dışına taşınması oldu. Siber zorbalık raporda; dijital platformlar üzerinden tehdit, taciz, alay, iftira, siber şantaj ve mahremiyet ihlali yoluyla çocukların ruhsal ve toplumsal olarak gaye alınması biçiminde tanımlanıyor.
Prof. Dr. Tarhan ise sosyal medyanın zorbalığın “seyirci kitlesini” büyüttüğünü belirterek, “Eskiden birkaç kişinin gördüğü bir alay yahut dışlama olayı sonlu bir etrafta kalırken, bugün sosyal medyanın viral tesiriyle onlarca, yüzlerce hatta çok daha fazla bireye ulaşabiliyor.” dedi.
“Siber zorbalıkta okulun kapısı kapanmıyor”
Siber zorbalığın yüz yüze zorbalığa nazaran en değerli farklarından birinin süreklilik olduğuna dikkat çeken Tarhan, şu sözleri kullandı:
“Yüz yüze zorbalık çoğunlukla makul bir fizikî ortamda meydana gelir. Çocuk okuldan çıktığında aşikâr ölçüde inançlı alanına dönebilir. Siber zorbalıkta okulun kapısı kapanmıyor. Telefon çocuğun cebinde olduğu için tehdit, hakaret, ifşa ve dışlama meskene, hatta çocuğun odasına kadar geliyor. Bu durum mağdurda ‘kaçabileceğim inançlı bir alan yok’ hissini oluşturabiliyor.”
Dijital ortamda bir fotoğraf yahut görüntünün tekrar tekrar paylaşılmasının travmatik etkiyi sürdürebildiğini kaydeden Tarhan, çocuklarda okul reddi, akademik muvaffakiyet düşüşü, içe kapanma, depresif belirtiler ve yoğun tasanın görülebileceğini belirtti.
Çocukların yüzde 80’i günde 3 saatten fazla ekranda
Raporda çocukların yaklaşık yüzde 80’inin günde üç saatten fazla faal olarak dijital ekran karşısında kaldığı bildiriliyor. Raporda aşırı ekran maruziyetinin odaklanma zafiyeti ve öğrenilen bilgilerin uzun vadeli belleğe aktarılmasında meselelerle ilişkilendirildiği de tabir ediliyor.
Kontrolsüz kullanımın gerçek bağların yerine sanal münasebetleri geçirebildiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, “Ben sosyal medyanın akran münasebetlerinde vakit zaman toksik tesir yaptığını düşünüyorum. Gerçek akran ilgisinde yüz yüze bağlantı, fizikî temas, mimikleri okuma, karşı tarafın sevincini ve kederini gözlemleme vardır. Empati bu bağlantılar içerisinde gelişir. Ekran bağlantısında ise bunların değerli bir kısmı ortadan kalkıyor.” dedi.
“Dijital anestezi” uyarısı
Uzun vadeli ve hedefsiz ekran kullanımını “dijital anestezi” kavramıyla açıklayan Prof. Dr. Tarhan, “Çocuk ekranın karşısına geçtiğinde vakit ve öncelik algısını kaybedebiliyor. Çocuğa emelli kullanmayı, vakit idaresini, dijital ortamda karşısındakinin de hisleri olan gerçek bir insan olduğunu öğretmek gerekir. Empatiyi öğretmek burada çok kıymetlidir; zira empatiyi öğrenen çocuk siber zorbalığa daha az yönelir.” sözlerini kullandı.
Dünyada sosyal medyaya yaş sonu gündemde
Raporda farklı ülkelerin çocukları dijital risklerden korumak emeliyle aldığı tedbirlere de yer veriliyor. Çin’de 16 yaşından küçüklerin ebeveyn müsaadesi olmadan sosyal medya hesabı açmasına sınırlama getirildiği, Güney Kore’de 16 yaş altındaki çocuklara yönelik gece çevrimiçi oyun kısıtlamalarının uygulandığı, ABD’nin Florida eyaletinde küçük yaştaki çocukların sosyal medya kullanımına ait yasal düzenlemelerin bulunduğu aktarılıyor. Raporda ayrıyeten Avustralya, Yunanistan ve İrlanda’daki düzenleme tartışmaları ile Türkiye’de 13 yaş altının toplumsal ağlara erişimine yönelik çalışma bilgileri de yer alıyor.
“Hedef dış kontrolden iç kontrole geçiş olmalı”
Küçük yaşlarda ekran kullanımının sonlandırılması gerektiğini söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Ergenlik periyodunda sırf yasaklayıcı bir yaklaşım birçok vakit karşıt tesir yapabilir. Çocuk, anne babanın bulunmadığı ortamda tekrar dijital dünyayla karşılaşacaktır. Şayet iç kontrol geliştirmemişse yasak kalktığı anda denetimsiz kullanıma yönelebilir. Bu sebeple amaç dış kontrolden iç kontrole geçiş olmalıdır.” dedi.
“Burada dijital ebeveynlik gerekiyor.” diyen Tarhan, anne ve babanın hem hudut koyması hem de hududun sebebini anlatması gerektiğini belirterek, çocuklara medya okuryazarlığı ve şuurlu dijital kullanım maharetleri kazandırılması gerektiğini söyledi.
Raporda dikkat çeken kavram; “Akran nezaketi”
Raporda zorbalıkla uğraşta “akran nezaketi” ve “dijital nezaket” kavramları da öne çıkıyor. Milli Eğitim Bakanlığı ve sivil toplum iş birliğiyle “Zorbalıktan Uzak Programı”nın pilot uygulamalarının yürütüldüğü, 12-13 yaş kümesinde akrandan akrana eğitim programlarının gerçekleştirildiği belirtiliyor. Uzmanların ilkokul üçüncü sınıftan itibaren dijital etik kuralların müfredata alınmasını istediği aktarılırken, BTK’nın da siber zorbalığı “siber nezakete”, akran zorbalığını ise “akran nezaketine” dönüştürmeyi amaçlayan çalışmalar yürüttüğü tabir ediliyor.
“Negatifle çabanın yolu müspeti artırmaktır”
Prof. Dr. Nevzat Tarhan da zorbalığı sırf yasaklama ve cezalandırma yaklaşımıyla çözmenin mümkün olmadığını belirterek “akran nezaketi” kavramının kıymetine dikkat çekti. Tarhan, “Akran zorbalığıyla çabada sadece negatifi ortadan kaldırmaya çalışmak kâfi değildir. Negatifle uğraşın en tesirli yollarından biri müspeti artırmaktır. Bu sebeple ‘akran zorbalığı’nın karşısına ‘akran nezaketi’ni koymak gerekir. Nezaketin içerisinde empati vardır; karşı tarafın hakkını, gereksinimini ve hissini dikkate almak vardır. Sırf karşı tarafı anlamak değil, onu incitmeden sorunu çözme hüneri vardır.” diye konuştu.
“Teknoloji sürat verir fakat kıymetler yön gösterir”
Zorbalığı önlemede toplumsal ve duygusal eğitimin ergenliğe bırakılmaması gerektiğini vurgulayan Tarhan, “Bilgi yüklemekten evvel çocuğun karakterine bir pusula kazandırılması kıymetlidir. Zira teknoloji sürat verir ancak bedeller yön gösterir.” sözlerini kullandı.
Empatinin doğuştan değişmez bir özellik değil, öğrenilebilen bir marifet olduğunu lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Değer eğitimini sadece haftada bir saatlik ders olarak düşünmemek gerekir. Bedel içerikli eğitim olmalıdır. Matematikte, edebiyatta, tarihte, hatta fen derslerinde bile olaylar üzerinden adalet, dürüstlük, merhamet, iş birliği ve sorumluluk tartışılabilir. Böylelikle bedeller teorik bir bilgi olmaktan çıkar, günlük hayatın kesimi haline gelir.” dedi.
“Akran zorbalığının ilacı empatik iletişimdir”
Zorbalık gerçekleştikten sonra sırf cezalandırmaya odaklanmanın kâfi olmadığını söyleyen Tarhan, kelamlarını şöyle tamamladı:
“Zorbalık yapan çocuğun yaptığı davranışın sonucunu görmesi, mağdurun ne hissettiğini anlaması ve sorumluluk alması sağlanmalıdır. Akran zorbalığının karşısına akran nezaketini koymak gerekir. Akran zorbalığının ilacı empatik bağlantıdır. Bütün kötücül davranışların ortak noktalarından biri empati yoksunluğudur. Çocuğun vicdanını, merhametini ve empati kapasitesini geliştirirsek zorbalık ortaya çıktıktan sonra peşinden koşmak yerine daha ortaya çıkmadan önleyebiliriz.”
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
