Günümüzde “her vakit keyifli olma” baskısı giderek artarken, öfke birden fazla vakit yanlış anlaşılan ve bastırılması gereken bir his olarak görülüyor. Meğer bilimsel araştırmalar, öfkenin insanın etrafına ahenk sağlamasında, pürüzleri aşmasında ve harekete geçmesinde kritik bir rol oynadığını ortaya koyuyor. Öfke, yanlışsız yönetildiğinde yıkıcı değil, tersine motive edici ve fonksiyonel bir güç haline gelebiliyor.
Araştırmalar, toplumun düşündüğünün tersine dünyanın giderek daha “öfkeli” değil, daha fazla “kaygılı ve üzgün” hale geldiğini gösteriyor. Acıbadem Üniversitesi Psikoloji Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Murat Kurt, “113 ülkede 1,5 milyondan fazla bireyle yapılan tahliller, son yıllarda duygusal badirenin arttığını fakat öfke düzeylerinde manalı bir değişim olmadığını ortaya koyuyor. Asıl sorun öfkenin varlığı değil, nasıl tabir edildiği. Öfkenin insani ve üniversal nitelikte temel bir his olduğunu unutmamamız lazım. Öfke tabir edilmesi gereken, bastırılmaması gereken bir histir. Şayet öfke denetim edilemezse ve kronik hale gelmeye başlarsa bireye ya da öbür birisine ziyan vermeye başlar. Öfkeyi sağlıklı bir biçimde denetim altına almak ise mümkün” diyerek öfke idaresiyle ilgili değerli bilgiler veriyor…
Öfke, psikoloji araştırmalarında memnunluk, ıstırap, dehşet, iğrenme ve şaşkınlık ile birlikte altı temel his kategorisinden biri olarak kabul ediliyor. Buna karşın tanınan kültürde daima olumlu kalma baskısı öfkeyi “zararlı” bir his üzere konumlandırıyor. Prof. Dr. Murat Kurt bu yanlış algıya dikkat çekerek, “Sanki her an müspet kalınması, olumsuz hislerin bir kenara itilmesi ve öfkenin her vakit bastırılması gereken yıkıcı bir his olarak ele alınması gerektiği vurgulanıyor. Meğer öfke, bizim değişen çevresel şartlara ahenk sağlamamıza yardımcı olan, karşımıza çıkan pürüzleri aşmamıza yardımcı olan evrimsel bedeli yüksek motive edici bir histir. Öfke, halk ortasında güya saldırganlıkla eş bedelmiş üzere algılanıyor. Öfke bir histir, saldırganlık ise bu hissin denetim edilmeden açığa çıkmış bir davranış formudur” diyor.
Beyinde Öfke Nasıl Denetim Ediliyor?
Texas Üniversitesi’nden Prof. Dr. Heather Lench ve grubunun 2023 yılında yayımladığı kapsamlı çalışma, öfkenin performansı artıran motive edici bir his olduğunu ortaya koyuyor. Bilhassa zorlayıcı vazifelerde öfke, bireyi “eyleme hazırlık” durumuna sokuyor. Prof. Dr. Murat Kurt, “Özellikle zorluk seviyesinin yüksek olduğu misyonlarda öfke motive edici bir rol üstlenir; lakin bu durum bazen bireylerin etik kuralları ihlal etmesine ya da ahlaki normların dışına çıkmasına neden olabilir” diyor.
Beyin, öfke karşısında otomatik ve denetimsiz bir patlama yaratmıyor; bilakis bir istikrar sistemi kuruyor. Prof. Dr. Murat Kurt, “Beynimizdeki Amigdala bölgesi tehdit yahut pürüz algılandığında duygusal yansıyı ateşler. Lakin birebir anda ventromedial prefrontal korteks devreye girerek bu yansıyı denetim eder ve yönetir” diyor. Alkol ve husus kullanımının bu dengeyi bozduğunu belirten Prof. Dr. Murat Kurt, “Bu hususlar denetim düzeneğini devre dışı bırakır ve amigdalanın tek başına hareket etmesine neden olur” diyor.
Öfke, Yıkıcı Bir Boyuta Ulaşmamalı
Öfke ekseriyetle bir amacın engellenmesi, beklenen bir mükafatın alınamaması, haksızlığa uğrama, tehdit edilme yahut oburlarının planlarımızı etkilemesi sonucu ortaya çıkıyor. Bunun yanında uykusuzluk, toplumsal dışlanma ve gerilim de öfkeyi tetikleyen değerli faktörler ortasında yer alıyor. Prof. Dr. Murat Kurt, “Öfke bir olayı nasıl algıladığımız ve nasıl yorumladığımızla direkt bağlantılıdır; bu nedenle hayli öznel ve şahsa mahsus bir duygudur” diyor.
Öfke; ıstırap, endişe yahut depresyon üzere geri çekilmeye neden olan hislerin bilakis bireyi harekete geçirir. Bir öteki deyişle öfke bir “yaklaşma duygusudur.” Prof. Dr. Murat Kurt, “Öfke bireyi pasif bir bekleyişten çıkarıp faal bir harekete iter; sonların korunmasına, adaletsizliğe karşı harekete geçilmesine yardımcı olur. Öfkenin kendisi aslında “kötü” bir his değildir. Temel olan öfkenin nasıl tabir edildiğidir, bir öteki deyişle öfkeyi dışarıya nasıl yansıttığımız ve öfkenin tetiklediği davranışların yıkıcı bir boyuta dönüşüp dönüşmemesi değerlidir. Bu türlü baktığımızda öfkenin bireyler açısından fonksiyonel bir bedeli vardır. Bireyi motive eder, manilerin ortadan kaldırılmasına yardımcı olur, sonların korunmasına yardımcı olur, adaletsizliğe karşı bireyi harekete geçirir” biçiminde konuşuyor.
Dünya Öfkeli Değil, Daha Fazla Dertli Ve Üzgün
Davranışsal bilimler ve psikoloji alanlarında kıymetli araştırmaları olan bilim insanları Dr. Michael Daly ve Dr. Lucia Macchia tarafından 113 ülkede 1,5 milyondan fazla şahısla yapılan geniş çaplı tahlil, 2009-2021 yılları ortasında global duygusal külfetin %25’ten %31’e çıktığını gösteriyor. Fakat öfke düzeylerinde sadece %1.61’lik, istatistiksel olarak manalı olmayan bir değişim gözleniyor.
Prof. Dr. Murat Kurt, “Aslında daha öfkeli bir dünyada değil, daha çok dertli ve üzgün bir dünyada yaşıyoruz. Araştırmalar duygusal problemlerdeki artışın bilhassa düşük eğitim ve gelir düzeyine sahip kümelerde daha besbelli olduğunu ortaya koyuyor. Bu durum ise ekonomik güvensizliğin ve toplumsal istikrarın bozulmasının biyolojimizi nasıl direkt etkilediğinin bir kanıtıdır” diyor.
Önemli Olan Öfkeyi Sağlıklı Bir Biçimde Söz Etmek
Öfke üniversal ve insani bir histir; bastırılması değil, sağlıklı bir halde söz edilmesi gerekir. Denetim edilemediğinde ise saldırganlığa dönüşebilir ve hem bireye hem etrafına ziyan verebilir. Prof. Dr. Murat Kurt, “Öfkenin en yıkıcı formu saldırganlıktır. Temel olan, öfkeyi yıkıcı bir davranışa dönüştürmeden sağlıklı bir biçimde tabir edebilmektir” diyor.
Saldırganlığın, bir diğerine bağırmaktan fizikî olarak ziyan vermeye kadar uzanan geniş yelpazedeki birçok davranışı kapsadığına dikkat çeken Prof. Dr. Murat Kurt, “Saldırganlık yalnızca diğerlerine değil şahsen bireyin kendisine yönelik de olabilir. Öfkenin sağlıklı bir formda tabir edilememesi, hele bu durumun kronikleşmesi yani daima olarak öfkenin bastırılması bireyin kendisine ziyan verir; psikosomatik hastalıklara ve depresyona yol açabilir. Temel olan öfkeyi, fonksiyonel olmayan yıkıcı bir saldırganlığa dönüştürmeden, sağlıklı bir halde tabir edebilmektir. Aile içerisinde ve toplumda bireylerin kendisini söz etmelerine fırsat verildiğinde ve başkalarının de hayat alanlarına hürmetin temel tutulduğu toplumlarda, öfke sağlıklı bir formda tabir edilebilir. Bu durum, toplumun ve bireylerin gelişmesi için itici bir güç kaynağı bile olabilir” formunda konuşuyor.
Öfke Denetim Edilebilir
Öfke denetimi öğrenilebilir ve geliştirilebilir bir marifet aslında. Prof. Dr. Murat Kurt, “İlk adım, ‘şu an öfkeliyim’ diyebilmek. Şayet bunu kendinize tabir edebilirseniz öfkenin yıkıcı tesirlerini denetim edebilirsiniz. Böylece dikkatinizi o an öfkelendiğiniz şeyden öteki bir şeye çekebilirsiniz. İkinci evrede; öfkelendiğiniz ana eşlik eden ya da öfkelenmenize neden olan fikirlerinizi sorgulayın; niyetlerinizin, o anki inanışlarınızın abartılı olup olmadığını değerlendirin. Üçüncü kademede, sizi öfkelendiren şeyleri, yani tetikleyicileri tanıyın. Şayet öfkelendiren şeyleri evvelden bilirseniz, kendiniz için muhtemel aksiyon senaryoları hazırlayabilirsiniz ve böylece hazırlıksız yakalanmamış olursunuz. Bir sonraki adım ve en değerlisi; yansıyı yani dürtüyü denetim etmek. Öfkelendiren şeye çabucak o an reaksiyon vermek mi gerekiyor? Birkaç saniye geç reaksiyon vermek bile öfkenin sağlıklı bir biçimde yönetilmesi için kâfi bir vakit sağlayabilir. Bu vakit zarfında öfkeyi denetim etmediğinde başına gelebilecek muhtemel berbat senaryoları gözden geçirebilir, alternatif davranışlar geliştirebilir ve böylece dürtü denetimi sağlayabilirsiniz” diyor.
Profesyonel takviyenin ehemmiyetine de dikkat çeken Prof. Dr. Murat Kurt, “Öfke güçlü lakin yönetilmesi güç bir histir. Bu nedenle öfke denetiminde zorlanan bireyler ruhsal dayanak almaktan çekinmemelidir. Ruhsal dayanak ile birlikte saldırganlığa yol açabilecek kusurlu inançlar ve niyetler ile yıkıcı davranışlar denetim altına alınabilir” formunda konuşuyor.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
