“Ailemizde çok fazla kanser hastası var, bende de kanser çıkacak diye çok korkuyorum.” Ailesinde kanser hikayesi bulunan pek çok kişi misal bir kaygı yaşıyor. Pekala ailede kanser görülmesi, kişinin de kesinlikle kanser olacağı manasına mı geliyor?
Bu noktada sıklıkla birbiriyle karıştırılan “ailesel” ve “kalıtsal” kanser kavramlarını birbirinden ayırmak gerekiyor. Kalıtsal kanserler, tüm kanserlerin sırf yüzde 5-10’unu oluşturuyor ve ebeveynlerden aktarılan belli genetik değişikliklerle bağlı olarak ortaya çıkıyor. Ailesel kanserlerde ise tablo daha farklı. Tıpkı ailede birden fazla bireyde kanser görülmesinde genetik yatkınlığın yanı sıra ortak hayat şartları ve çevresel faktörler de rol oynayabiliyor.
Aile üyelerinin sadece genlerini değil; tıpkı sofrayı, meskeni, mahalleyi, ömür alışkanlıklarını ve misal çevresel maruziyetleri de paylaştığına dikkat çeken Acıbadem Life Danışmanı, İç Hastalıkları Uzmanı Dr. Erkan Sarıyıldız, “Bu sebeple ailede tekrarlayan kanserlerin kıymetli bir kısmı ‘ailesel’ olmakla birlikte ‘kalıtsal’ değildir” diyor.
Ailede kanser hikayesi bulunmasının tek başına kanser gelişeceği manasına gelmediğini vurgulayan Dr. Sarıyıldız, ailesinde kanser hikayesi bulunan bireylerin risklerini daha hakikat değerlendirebilmeleri ve yönetebilmeleri için 4 kıymetli adımı paylaşıyor.
KANSERLE İLGİLİ BİLİNEN O BÜYÜK YANLIŞ!
Toplumda kanserle ilgili bilinen en büyük yanlışlardan biri kanserlerin genetik olduğu inancı. Meğer teşhis konulan tüm kanser hadiselerinin sırf yüzde 5 ile 10’u genetik. Bunun başka bir manası her 100 kanser olayından 90 ile 95’i ömrümüz boyunca hücrelerimizde biriken hasarların, çevresel etkenlerin ve ömür usulünün ortak eseri. Buna karşın ailesinde kanser hikayesi olan pek çok kişi sıklıkla şikayetlerine nazaran değil, kaygıyla şu soruyu soruyor: “Ailemde çok fazla kanser tanısı alan var, bende mi kanser olacağım?”
Bir ailede birden fazla bireyde kanser görülmesinin, kanserin kesinlikle kalıtsal olduğu manasına gelmediğini belirten İç Hastalıkları Uzmanı Dr. Erkan Sarıyıldız, “Aile üyeleri sırf genetik özelliklerini değil; hayat alanlarını, beslenme sistemlerini, alışkanlıklarını ve misal çevresel maruziyetleri de paylaşır. Örneğin tıpkı meskende büyüyen kardeşler yıllarca tıpkı sigara dumanına maruz kalabilir; misal beslenme, kilo ve fizikî aktivite alışkanlıkları geliştirebilir. Münasebetiyle birebir ailede birden fazla kanser olayının görülmesi her vakit kalıtsal bir genetik değişikliğe işaret etmez. Bu sebeple ailede tekrarlayan kanserlerin değerli bir kısmı ‘ailesel’ olmakla birlikte ‘kalıtsal’ değildir” diyor.
AİLESEL VE KALITSAL ARASINDAKİ TEHLİKELİ FARK!
“Ailesel” ve “kalıtsal” kanser kavramları, sıklıkla birbiriyle karıştırılsa da farklı manalar taşıyor. Ailesel kanserlerde, birebir ailede birden fazla kanser olayının görülmesinde ortak hayat şekli, çevresel maruziyetler ve genetik yatkınlık üzere birden fazla faktör rol oynayabiliyor. Kalıtsal kanser sendromlarında ise şahsa anne yahut babasından aktarılan, doğuştan taşınan belli bir genetik değişiklik kelam konusu oluyor.
Bu iki kavramın birbirine karıştırılmasının gereksiz telaşa ya da tam aksine risklerin göz ardı edilmesine yol açabileceği ikazında bulunan İç Hastalıkları Uzmanı Dr. Erkan Sarıyıldız, “Ailesel kanser hikayesi bulunan şahıslarda ömür şeklinin düzenlenmesi ve şahsa uygun sıhhat taramalarının ihmal edilmemesi ehemmiyet taşıyor. Kalıtsal kanser sendromlarında ise kişinin taşıdığı genetik riske nazaran daha erken yaşta başlayan ve daha yakın aralıklarla uygulanan tarama programlarının yanı sıra gerekli durumlarda risk azaltıcı ilaç yahut cerrahi seçenekler de değerlendirilebiliyor” diyor.
BU LİSTEDEKİLERDEN BİRİ BİLE SİZDE VARSA…
Tek başına “annemde kanser vardı” cümlesinin kanser riskini belirlemede kâfi olmadığını belirten Dr. Sarıyıldız, “Asıl belirleyici olan teşhis yaşı, kanserin tipi, akrabaların tıpkı soy sınırında olup olmadığı ve muhakkak kanser kombinasyonlarıdır” diyor ve kanser riskinde kırmızı alarm manasına gelen senaryoları sıralıyor;
- Yakın akrabada 50 yaşından evvel konulmuş göğüs, kolon, rahim ya da yumurtalık kanseri tanısı,
- Anne ya da baba tarafında, birebir soy sınırında iki ve daha fazla akrabada tıpkı ya da alakalı kanser çeşidi,
- Tek bir bireyde birden fazla bağımsız kanser; örneğin göğüs, yumurtalık, kolon, rahim,
- Her iki göğüste ya da her iki böbrekte başka ayrı ortaya çıkmış tümörler,
- Erkekte göğüs kanseri,
- Herhangi bir yaşta yumurtalık kanseri, genç yaşta pankreas ya da mide kanseri,
- Ardışık üç nesilde tekrar eden teşhisler,
- Ailede daha evvel saptanmış bir gen değişikliği; BRCA1, BRCA2, Lynch sendromu genleri ya da TP53 üzere,
- Kolonda çok sayıda polip hikayesi ya da az tümör tipleri.
Bu listedeki maddelerden bir adedinin dahi varlığında aile hikayesinin detaylı alınması gerektiğini belirten İç Hastalıkları Uzmanı Dr. Erkan Sarıyıldız, “Hatta gerekiyorsa genetik danışmanlığa yönlendirilmelidir. Lakin hiçbiri yoksa, aile hikayesindeki üç dört hadise birden fazla vakit yaş, etraf ve tesadüflerin toplamıdır” diyor.
KANSERDE EN TEHLİKELİ YANILGI “NASIL OLSA GENETİK”
Kalıtsal kanser sendromları içinde en uygun tanınanlar, göğüs ve yumurtalık kanseriyle bağlı BRCA1 ve BRCA2 gen değişiklikleri ile kolon ve rahim kanseriyle alakalı Lynch sendromu olduğunu söz eden Dr. Erkan Sarıyıldız, “Ancak bu gen değişikliklerini taşımak da yüzde yüz kanser riski manasına gelmez. Birebir gen değişikliğini taşıyan iki kız kardeşten biri hastalanırken başkası ömrünü hastalanmadan tamamlayabilir” tabirlerini kullanıyor.
Dr. Erkan Sarıyıldız , ailesinde kanser hikayesi olan bireylerde en yaygın ve ziyanlı yanılgılardan biri “nasıl olsa genetik” denilerek ömür stili değişikliklerinin önemsenmemesi. Kalıtsal yükü olan şahıslarda bile sigara, alkol, bel etrafında biriken yağ, hareketsizlik, işlenmiş besin yüklü beslenme ve kronik uyku bozukluğunun riski yükselttiğini, bu etkenlerin düzeltildiğinde riskin manalı formda azaldığını söz ediyor.
AİLEDE KANSER ÖYKÜSÜ OLANLAR İÇİN RİSKİ YÖNETEN 4 ADIM
- Aile ağacınızı yazın ve burada anne-baba tarafının olduğu üç jenerasyonda bulunan kanser çeşidi, teşhis yaşı, yaşayan ve vefat eden akrabaları not edin. Bu bilgiyi doktorunuza götürün ve standart taramanın sizin için kâfi olup olmadığını sorun.
- Yukarıdaki listede bulunan kırmızı alarm durumlarından biri varsa genetik danışmanlık alın.
- Sigarayı bırakın, alkolü sınırlayın, bel etrafınızı denetim altında tutun, haftada en az 150 dakika hareket edin.
- HPV ve Hepatit B aşılarını aile hikayesinden bağımsız olarak, birtakım kanser türlerinden korunmanın kıymetli bir kesimi olarak değerlendirin.
Aile hikayesinin bir tehdit olmadığını, yanlışsız okunduğunda bir yol haritası olduğunu belirten Acıbadem Life Danışmanı, İç Hastalıkları Uzmanı Dr. Erkan Sarıyıldız “Sorulması gereken soru “bende de olacak mı” değil, “benim için yanlışsız tarama hangisi ve ne vakit başlamalı” sorusudur. Kanserin erken yakalandığında büyük ölçüde tedavi edilebildiği bir çağdayız. Aile hikayesi bize tam da bu bahtı sağlayan bilgiyi verir. Onu endişeye değil, sağlıklı ömür planına dönüştürmek gerekir” diyor.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
