Biyoçeşitlilik kaybının yalnızca doğayı değil, direkt sıhhatimizi ve iktisadımızı tehdit ettiğini belirten İstanbul Atlas Üniversitesi Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Cemal Turan, “Doğanın hayat sigortası biyoçeşitlilik alarm veriyor: Denizlerdeki istilacı çeşitlerden soframıza kadar uzanan mikroplastik tehdidine karşı, yerelde atılacak küçük adımlarla global bir muhafaza kalkanı oluşturmak bizim elimizde” diye konuştu.
İstanbul Atlas Üniversitesi Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Cemal Turan, bu yıl “Küresel tesir için mahallî hareket” temasıyla kutlanan 22 Mayıs Memleketler arası Biyoçeşitlilik Günü münasebetiyle yaptığı açıklamada biyoçeşitliliğin ehemmiyeti hakkında değerlendirmede bulundu.
Türkiye’de 10 binden fazla bitki cinsinin üçte biri endemik
Biyoçeşitliliğin tabiatın hayat sigortası olduğunu kaydeden Prof. Dr. Cemal Turan, “Biyoçeşitlilik dünyamızdaki genlerin, çeşitlerin, ekosistemlerin ve ekolojik süreçlerin oluşturduğu o muazzam ve kusursuz ömür ağının kendisidir. Hülasa, tabiatın hayat sigortasıdır. Soluduğumuz oksijenden içtiğimiz pak suya, yediğimiz yiyeceklerden ilaçlarımızın ham hususuna kadar her şeyi bu çeşitliliğe borçluyuz. Türkiye bu açıdan tam bir cennet. Tüm Avrupa kıtasında yaklaşık 12 bin bitki çeşidi varken, yalnızca bizim ülkemizde 10 binden fazla bitki çeşidi var ve bunların üçte biri endemik yani dünyada yalnızca bu topraklarda yaşıyor. Biyoçeşitlilik bir lüks değil; insanlığın bu gezegende hayatta kalabilmesinin temel koşuludur. Zincirin tek bir halkasını kopardığımızda, tüm sistemin çökme riskiyle karşı karşıya kalırız” diye konuştu.
Denizlerdeki görünmez tehdit, soframızı ve sıhhatimizi etkiliyor
Ülkemizin bu büyük zenginliğin yanında maalesef önemli tehditlerle de karşı karşıya olduğunu söz eden Prof. Dr. Cemal Turan, şunları söyledi:
“En kritik tehditlerin başında hayat alanı kaybı ve parçalanması geliyor. Denetimsiz kentleşme, endüstrileşme ve tarım alanlarının genişlemesi canlıların yuvalarını yok ediyor. Lakin karada yaşadığımız bu tehditlerin bir gibisi, tahminen de daha görünmezi denizlerimizde yaşanıyor: İklim değişikliğiyle birleşen istilacı yabancı tipler. Süveyş Kanalı’nın açılması ve Akdeniz’in giderek ısınmasıyla birlikte, Hint Okyanusu ve Kızıldeniz kökenli birçok istilacı cins denizlerimize akın etti. Bugün Akdeniz ve Ege’de süratle yayılan balon balıkları, aslan balıkları ve zehirli denizanaları üzere tipler, yerli ve endemik deniz canlılarımızın ömür alanlarını ve besin kaynaklarını gasp ediyor. Bu durum yalnızca deniz ekosistemini çökertmekle kalmıyor; balıkçılık ekonomimize darbe vuruyor, turizmi baltalıyor ve hatta içerdiği güçlü zehirler nedeniyle halk sıhhatini tehdit edip ölümcül olaylara yol açabiliyor. Yani biyoçeşitlilik kaybı, direkt soframızı ve sıhhatimizi etkiliyor.”
Aşağıdan üste bir muhafaza dalgası başlatılmalı
Biyoçeşitliliğin korunması için mahallî idareler, topluluklar ve kişisel olarak yapılabileceklere işaret eden Prof. Dr. Cemal Turan, “Bu yılki tema aslında bize çok net bir bildiri veriyor: ‘Yukarıdan aşağıya’ kararlar beklemek yerine, ‘aşağıdan yukarıya’ bir muhafaza dalgası başlatmalıyız” diyerek yapılması gerekenleri şöyle sıraladı:
Yerel İdareler (Belediyeler): Kent planlaması yaparken beton odaklı değil, tabiat tabanlı tahliller üretmeli. İstilacı yabancı bitkiler yerine, o yörenin lokal ve az su isteyen bitkileriyle parkları donatmalı. Mahallî tohum merkezleri kurmalı ve korunan alanlar ilan etmeli.
Topluluklar ve STK’lar: Kendi bölgelerindeki akarsuları, ormanları ve biyoçeşitlilik noktalarını izlemeli, ‘vatandaş bilimi’ projeleriyle bilgi toplamalı ve mahallî idareler üzerinde yapan bir baskı ögesi oluşturmalı.
Bireyler: En güçlü halka biziz. Konutumuzda, bahçemizde ya da balkonumuzda tabiata yer açarak, tüketim tercihlerimizi değiştirerek bu hareketin bir kesimi olabiliriz.
Yerelde atılan küçük adımlar kelebek tesiri yaratabilir
Yerelde atılan küçük adımların global ölçekte bir kelebek tesiri yaratabileceğini tabir eden Prof. Dr. Cemal Turan, “Doğada hiçbir şey birbirinden bağımsız değildir; kelebek tesiri burası için de geçerlidir. Karadaki ekosistemler üzere denizlerimizde de durum birebir. Örneğin lokal ölçekte istilacı çeşitlerle gayret etmek global bir muvaffakiyet getirir. Bugün Akdeniz’i istila eden aslan balığı yahut balon balığına karşı lokal balıkçılık kooperatiflerinin desteklenmesi, bu cinslerin avcılığının teşvik edilmesi ya da kıyı topluluklarının bilinçlendirilmesi mahallî birer adımdır. Lakin bu lokal uğraş sayesinde, Akdeniz’in yerli çeşitlerini korumuş ve tüm dünya için hayati olan Akdeniz ekosisteminin global ölçekte çökmesini engellemiş olursunuz. Tıpkı formda, bir çiftçinin damla sulamaya geçerek su kaynaklarını muhafazası, o suyla beslenen sulak alanların kurumasını önler ve Afrika-Avrupa sınırında göç eden milyonlarca kuşun global göç rotasını kurtarır. Milyonlarca insanın yerelde attığı o küçük adımlar birleştiğinde, global biyolojik çöküşü durdurabilecek devasa bir kalkana dönüşür” diye konuştu.
Günlük omurdaki alışkanlıklar biyolojik çeşitliliği muhafazada tesirli olabilir
Bireylerin günlük ömürlerinde biyolojik çeşitliliği korumak için yapabileceklerine de değinen Prof. Dr. Cemal Turan, kişisel olarak yapılabileceklerin sanılandan çok daha fazla ve epey kolay olduğunu söyledi. Prof. Dr. Cemal Turan, bu davranışları şöyle açıkladı:
Su tüketimini azaltmak: Zira konutumuzda boşa akıttığımız her damla su, sulak alanlarımızdan, yani kuşların ve balıkların yuvasından çalınıyor.
Kimyasallardan kaçınmak: Mesken paklığında yahut ferdî bakımda etraf dostu, biyo-bozunur eserler seçmek. Lavaboya dökülen ziyanlı kimyasallar en nihayetinde denizlerimize ulaşıp oradaki ekosistemi zehirliyor.
Balkon ve bahçeleri tabiata açmak: Balkonumuza ekeceğimiz yerli arıcı bitkileri (lavanta, kekik vb.) kent içindeki arılara ve polenleyicilere bir vahalar zinciri sunar.
Evcil hayvan ve akvaryum canlılarını tabiata bırakmamak: Bu çok değerli bir husus. Akvaryumda beslediğimiz öteki ülkelerden gelen egzotik balıkları, bitkileri yahut kırmızı yanaklı su kaplumbağası üzere canlıları, bakamadığımız vakit uygunluk olsun diye göllere, ırmaklara ya da denizlere asla bırakmamalıyız. Âlâ niyetle yapılan bu hareket, o yabancı tiplerin sularımızda istilacı hale gelmesine, yerli tiplerimizi yiyerek yahut onlara hastalık bulaştırarak biyoçeşitliliğimizin büsbütün yok olmasına neden oluyor. Bir canlıyı özgür bırakmak isterken koca bir ekosistemi esir edebiliyoruz ve ayrıyeten bu tabiata bırakılan istilacı ile çaba etmek için milyon dolarlar harcanabiliyor.
Plastik tüketimini radikal bir biçimde azaltmak: Plastik kirliliği artık yalnızca çevresel bir kirlilik değil, direkt bir besin zinciri krizidir. Tabiata bıraktığımız plastikler (poşetler, pet şişeler, ambalajlar) güneş ışığı, dalgalar ve rüzgârın tesiriyle asla yok olmuyor; yalnızca ufalanarak mikroplastik dediğimiz gözle görülmeyen küçük parçacıklara ayrışıyor. Su kaynaklarımıza ve denizlerimize karışan bu mikroplastikleri balıklar, midyeler ve öbür deniz canlıları besin zannederek yutuyor. Bu plastikler canlıların dokularına, kaslarına işliyor. En nihayetinde ne oluyor biliyor musunuz? O balıkları avlayıp akşam soframıza koyduğumuzda, kendi ellerimizle tabiata fırlattığımız plastikleri bu defa kendi sıhhatimizi tehdit edecek halde yiyoruz. Yapılan araştırmalar, insanların artık her hafta bir kredi kartı yükünde plastik yuttuğunu gösteriyor. Yani tek kullanımlık plastikleri hayatımızdan çıkarmak, yalnızca deniz kaplumbağalarını yahut balıkları korumak değil, kendi sıhhatimizi ve geleceğimizi de korumaktır.
Yerel üretim desteklenmeli ve mevsiminde beslenilmeli
Biyoçeşitliliğin lokal üretim ve sürdürülebilir tüketim alışkanlıklarından da etkilendiğini kaydeden Prof. Dr. Cemal Turan, kelamlarını şöyle tamamladı:
“Tüketim alışkanlıklarımız, biyoçeşitliliğin ya katili ya da kurtarıcısıdır. Global ve endüstriyel besin sistemi, dünyayı giderek tek tipleştiriyor. Bugün süpermarketlerde daima birebir tip domatesi, tıpkı tip elmayı görüyoruz. Bu durum, binlerce yıllık lokal ve atalık tohumlarımızın, yani ziraî biyoçeşitliliğimizin yok olmasına neden oluyor. Mahallî üretimi desteklediğimizde ve mevsiminde beslendiğimizde, hem karbon ayak izimizi (nakliye süreçlerini azaltarak) düşürüyoruz hem de Anadolu’nun genetik mirası olan o mahallî tohumların toprakla buluşmaya devam etmesini sağlıyoruz. Sürdürülebilir tüketim, tabiata ‘senin üretebileceğinden daha fazlasını tüketmeyeceğim’ deme nezaketidir. Biz mahallî üreticiyi ve sürdürülebilir eserleri seçtikçe, piyasa da doğayı talan etmekten vazgeçmek zorunda kalacaktır.”
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
