Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, NPİSTANBUL Hastanesi Yönetim Kurulu Başkanı ve Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, 22 Temmuz Beyin Günü kapsamında, dijital çağın beyin üzerindeki tesirleri, yapay zekânın fırsat ve riskleri, beyin sıhhatini korumak için uygulanabilecek ömür alışkanlıkları ve çocukların dijital dünyada nasıl korunması gerektiği hakkında açıklamalarda bulundu.
Dijital çağ beynimizi nasıl değiştiriyor?
Akıllı telefonlar, sosyal medya ve yapay zekânın artık günlük ömrün vazgeçilmez kesimleri olduğunu hatırlatan Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Dijital ortamda saatlerce sosyal medya akışında gezinmek yahut kısa görüntüler izlemek, beyni daima yeni uyaranlarla karşı karşıya bırakıyor.” dedi.
Bu durumun vakitle dikkatin kolay dağılmasına ve ‘beyin sisi’ olarak tanımlanan zihinsel bulanıklığa yol açabildiğini tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Beyin sisi yaşayan şahıslar fikirlerini toparlamakta, uzun mühlet odaklanmakta ve yeni bilgiler öğrenmekte zahmet çekebiliyor. Bilhassa çocuklar ve gençlerde bu tabloya daha sık rastlanıyor. Kimi ülkeler bu sebeple çocukların sosyal medya kullanımına yaş sınırlamaları getirerek dijital maruziyeti azaltmaya yönelik adımlar atıyor.” halinde konuştu.
Dijital bağımlılık sebep bu kadar güçlü?
Uzun müddet rahat bir durumda ekran karşısında vakit geçirmenin, beynin ödül sistemi üzerinde tesirli olduğunu aktaran Prof. Dr. Tarhan, “Özellikle oyunlar ve sosyal medya, kısa aralıklarla ödül hissi oluşturarak kişiyi ekrana bağlı tutabiliyor.” dedi.
Ekran kullanımını azaltmak için sadece yasak koymanın kâfi olmadığını vurgulayan Prof. Dr. Tarhan “Bunun yerine çocukların günlük hayatlarına spor, oyun, sanat ve toplumsal etkinlikler üzere alternatif ilgi alanları kazandırılması gerekir. Hedef sahibi olmak, günlük plan yapmak ve gerçek hayat tecrübelerini artırmak da ekran başında geçirilen süreyi azaltan kıymetli etkenler arasında yer alıyor.” sözlerini kullandı.
Çocukları muhafazanın en tesirli yolu birlikte vakit geçirmek!
Çocukları dijital dünyanın olumsuz tesirlerinden müdafaanın en tesirli yolunun, onlarla kaliteli vakit geçirmek olduğunun altını çizen Prof. Dr. Nevzat Tarhan, şunları söyledi:
“Birlikte oyun oynamak, yürüyüş yapmak, kitap okumak ve sohbet etmek hem aile bağlarını güçlendiriyor hem de çocuğun toplumsal gelişimini destekliyor. Konutta uygulanabilecek kolay kurallardan biri de yemek sırasında telefon kullanılmaması. Ailece yemek yenirken tüm telefonların ortak bir noktaya bırakılması, aile içi iletişimi artıran pratik bir sistem. Bilhassa 6 yaşın altındaki çocuklar ekranla mümkün olduğunca ebeveyn eşliğinde tanıştırılmalı. Zira bu yaş kümesindeki çocuklar ekranda gördüklerini gerçek hayattan ayırmakta zorlanabiliyor ve içerikleri yetişkin dayanağı olmadan hakikat formda değerlendiremeyebiliyor.”
Beyin tek bir bölgeden ibaret değil!
Toplumda sıkça lisana getirilen ‘insan beyninin yalnızca yüzde 10’unu kullanıyor’ telaffuzuna değinen Prof. Dr. Tarhan, “Bu söylem bilimsel olarak yanlışsız değil. Beyin görüntüleme çalışmaları, en kolay vazifelerde bile beynin birçok bölgesinin tıpkı anda çalıştığını gösteriyor.” dedi.
Önemli olanın beynin tek bir yönünü geliştirmek olmadığını; düşünme, öğrenme, hisler, toplumsal bağlantılar ve yaratıcılık üzere farklı marifetleri birlikte kullanabilmek olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Beyni canlı tutmanın en tesirli yollarından biri farklı tecrübelere açık olmak. Beynin farklı bölgelerini faal tutabilmek için günlük hayatta küçük değişiklikler yapmak bile yarar sağlayabiliyor. Her gün birebir yolu kullanmak yerine farklı bir güzergâh seçmek, yeni hobiler edinmek yahut farklı tecrübeler yaşamak, merak etmek ve soru sormaktan vazgeçmemek, beynin yeni temaslar kurmasını destekleyen kolay fakat tesirli alışkanlıklar arasında. Öğrenmeye devam eden ve yeni tecrübelere açık kalan bireyler bilişsel hünerlerini daha uzun mühlet koruyabiliyor.” açıklamasını yaptı.
Duygular beyinde başlıyor, kalpte hissediliyor!
Toplumda hislerin kalpte oluştuğuna dair yaygın bir inanış olsa da bilimsel açıdan hislerin merkezinin beyin olduğuna işaret eden Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Dış dünyadan gelen ses, imaj ve kokular evvel beyin tarafından kıymetlendirilir, akabinde bu bilgilere mana ve his yüklenir. Sonrasında ise çeşitli kimyasal maddeler salgılanarak duygusal tecrübe ortaya çıkar.” dedi.
Mutluluk, haz, bağlanma, itimat ve odaklanma üzere hislerin her birinin beynin ürettiği farklı kimyasallarla bağlı olduğunu lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, bu sebeple kaygı, heyecan yahut memnunluk anlarında göğüs bölgesinde hissedilen değişikliklerin kaynağının aslında beyin olduğunu, kalbin ise bu hislerin vücuttaki yansımalarının hissedildiği organlardan biri olduğunu söyledi.
Sezgiler aslında tecrübelerin ürünü!
‘İçime doğdu’, ‘öyle hissettim’ üzere sözlerin birçok vakit gizemli görünse de sezgilerin büyük ölçüde beynin geçmiş tecrübelerinden beslendiğini aktaran Prof. Dr. Tarhan, “Bir konuda yıllarca tecrübe kazanan bireyler, farkında olmadan çok sayıda bilgiyi kıymetlendirerek süratli karar verebiliyor. Bu sebeple sezgiler, birçok zaman uzun yıllar boyunca edinilen bilgi ve tecrübelerin şuur dışı değerlendirilmesinin sonucu olarak ortaya çıkıyor. Başarılı bilim insanlarının birçok keşfinin de yoğun düşünme ve müşahedenin akabinde gelişen bu sezgisel süreçlerle formlandığı biliniyor.” diye konuştu.
Yapay zekâ düşünmeyi kolaylaştırıyor, lakin insanın yerini alamıyor!
Yapay zekânın, birçok bilgiye saniyeler içinde ulaşmayı sağlayarak hayatı kolaylaştırdığını, lakin her bahiste hazır bilgiye ulaşmanın uzun vadede beynin düşünme ve sorun çözme maharetlerini daha az kullanmasına sebep olabileceğine dikkat çeken Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Eskiden insanların hesap yapmak için zihinsel süreç yapması gerekirken bugün birebir süreçler saniyeler içinde dijital araçlarla gerçekleştirilebiliyor. Emsal halde yapay zekâ da birçok bilişsel yükü üstlenmeye başladı.” dedi.
Bununla birlikte insan beynini öbür sistemlerden ayıran en kıymetli özelliğin empati kurabilmesi, toplumsal bağlantılar geliştirebilmesi ve şuur sahibi olması olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Nevzat Tarhan, şöyle devam etti:
“Yapay zekâ verilen komutları işleyebilir fakat insanların niyetini, hislerini ve ömür tecrübelerini insan üzere anlayamaz. Yapay zekâ sıhhat, eğitim ve bilim başta olmak üzere birçok alanda değerli katkılar sağlayacak. Fakat etik kuralların oluşturulmaması durumunda yanlış yönlendirme, bilgi kirliliği ve manipülasyon üzere önemli riskler de ortaya çıkabilir.
Özellikle gençlerin yapay zekâ ile kurdukları münasebetin sağlıklı sonlar içinde kalması büyük değer taşıyor. Gerçek toplumsal bağların yerini büsbütün dijital bağlantının alması; yalnızlık, bağımlılık ve gerçeklik algısında bozulma üzere problemlere yol açabiliyor. Bu sebeple yapay zekâ karar verici değil, insanların işini kolaylaştıran bir yardımcı olarak kullanılmalı. Makineler insanlaşıyor, beşerler makineleşiyor, zeka ucuzladı karakter değerlendi. Karakter inşasına yatırım yapanlar kazanacak.”
Günlük hayatta uygulanabilecek birtakım alışkanlıklar hem zihinsel performansı artırıyor!
Beyin sıhhatini muhafazanın sadece ileri yaşlarda değil, çocukluktan itibaren değer taşıdığını söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Günlük hayatta uygulanabilecek birtakım alışkanlıklar hem zihinsel performansı artırıyor hem de yaşlanmaya bağlı bilişsel gerilemeyi yavaşlatabiliyor.” dedi.
Yalnızca anlık haz veren davranışların peşinden gitmenin uzun vadede beyin için sağlıklı olmadığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Sürekli ödül arayışı; sosyal medya, oyun yahut öbür bağımlılık yapan alışkanlıklarla birleştiğinde kişinin daha fazlasını istemesine sebep olabiliyor. Buna karşılık manalı gayelere sahip olmak, üretmek, öğrenmek ve toplumsal ilgiler kurmak daha kalıcı bir ömür doyumu sağlıyor.” halinde konuştu.
Konfor alanından çıkmak beyni geliştiriyor!
Beynin rutinleri sevdiğini hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, “Ancak daima birebir halde yaşamak vakitle zihinsel gelişimi sonlandırabilir. Yeni şeyler öğrenmek, farklı beşerlerle tanışmak, yabancı bir lisan öğrenmek, müzikle ilgilenmek yahut yeni hobiler edinmek beynin yeni ilişkiler oluşturmasına katkı sağlar. Küçük değişiklikler bile zihinsel esnekliği artırabilir.” dedi.
Beynin gün boyunca biriken atıkları büyük ölçüde uyku sırasında temizlediğine de işaret eden Prof. Dr. Tarhan, “Bu sebeple kaliteli uyku, sadece dinlenmek için değil, beyin hücrelerinin korunması açısından da büyük kıymet taşır. Kronik uykusuzluk, yoğun gerilim ve daima yüksek tempoda yaşamak vakitle zihinsel performansı olumsuz etkileyebilir. Beslenmede ise bilhassa Omega-3 yağ asitlerinden varlıklı balık, ceviz üzere besinlerin sistemli tüketilmesi beyin sıhhatini dayanaklar.” teklifinde bulundu.
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Anlamlı toplumsal bağlantıları olan şahısların hem ruh sıhhati hem de bilişsel fonksiyonları daha uzun müddet korunur. Aile bağlarını güçlendirmek, dostluk alakalarını sürdürmek, yeni beşerlerle tanışmak ve toplumsal ömrün içinde olmak sadece ruhsal açıdan değil, beyin sıhhati açısından da kollayıcı tesir sağlıyor.” diyerek kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
