Uzun bir tatil periyodundan sonra açılan okullara kimi çocuklar birinci kez anaokuluna, bazıları ilkokula, bazıları ortaokula bazıları ise imtihan ile girdikleri liseye başlayacaklar. Bu periyot çocuklar için sadece yeni bir eğitim devrinin başlangıcı değil; tıpkı vakitte hayatlarında değerli bir geçiş dönemi manasına da geliyor. Yeni bir ortam, yeni kurallar, öğretmenler, arkadaşlar, artan akademik sorumluluklar ve ebeveynden ayrılma tecrübesi, her yaş kümesinde farklı hallerde ortaya çıkıyor. Ortaokula yahut imtihan ile girdikleri liseye başlayan çocuklar yeni bir okul sistemine alışmaya çalışırken, lise son sınıf öğrencileri de imtihanlar ve gelecek korkusuyla karşı karşıya kalabiliyor. Bu sebeple okulun birinci günlerinde ağlama, ayrılmak istememe, huzursuzluk, öfke, daha fazla anne-baba yakınlığı isteme ya da akademik baskı hissetme üzere reaksiyonlar görülebiliyor. Çocuğun zihnindeki temel soru ise aslında “Ben burada inançta miyim, bu sürecin üstesinden gelebilir miyim?” oluyor. Ayrılığı çocuğun korkusunu artıran uzun bir vedalaşmaya dönüştürmek yerine, yaşına uygun, kısa, dengeli ve inanç veren bir yaklaşım oluşturmak, çocuğun süreci daha öngörülebilir hâle getirmesine yardımcı olabiliyor. Memorial Bahçelievler Hastanesi Psikoloji Bölümü’nden Uzm. Psk. Deniz Mutlu, okulun birinci günlerinde çocukların yaşadığı ahenk sürecine ait değerli tekliflerde bulundu.
- Elimi bırakıyorum ancak sevgim daima seninle: Okul kapısında her gün birebir kısa cümleyle vedalaşmak, çocuk için küçük fakat güçlü bir itimat ritüeline dönüşebilmektedir. “Elimi bırakıyorum fakat sevgim daima seninle” üzere bir cümle, çocuğa sadece o an ayrıldığını; ebeveyniyle arasındaki bağın ise devam ettiğini hatırlatmaya yardımcı olmaktadır. Bu çeşit bir vedalaşma ritüelinde kıymetli olan, kullanılan cümlenin uzunluğu değil, dengeli ve öngörülebilir olmasıdır. Her gün farklı açıklamalar yapmak, vedayı uzatmak ya da çocuğun ağlaması üzerine tekrar tekrar geri dönmek, ayrılık tasasını artırabilmektedir. Buna karşılık kısa bir sarılma, tıpkı cümle ve kararlı bir vedalaşma, çocuğa “Burada güvendesin, ben geri geleceğim” iletisini vermektedir. Birinci günlerde çocuk ağlayabilir, ebeveyninden ayrılmak istemeyebilir ya da sınıfa girmekte zorlanabilir. Bu davranışlar her vakit okula ahenk sağlayamayacağı manasına gelmemektedir. Çocuğun yeni ortama alışabilmesi için vakte gereksinim duyabileceğini kabul etmek ve bu süreçte hissini küçümsemeden yanında olmak ehemmiyet taşımaktadır. Çocuğun “Gitmek istemiyorum” demesi karşısında uzun açıklamalar yapmak yerine, hissini kabul eden ve inanç veren bir yaklaşım tercih edilebilir: “Biliyorum, ayrılmak şu an güç geliyor. Lakin sen güvendesin ve ben seni almaya geleceğim.” Böylece çocuğun tasasını ortadan kaldırmaya çalışmak yerine, korkuyu yaşayabileceği ve bununla baş edebileceği iletisini vermek en değerlisidir.
- Önce itimat, sonra ahenk: Okula inançlı bir formda bağlanmanın birinci adımı, çocuğun kendisinden beklenen davranışları çabucak yerine getirmesini sağlamak değil, yeni ortamda kendisini inançta hissetmesine yardımcı olmaktır. Çocuk öğretmenine, sınıfına ve okul rutinine alıştıkça ayrılık telaşı da birden fazla vakit azalabilmektedir. Bu ilk uyum dönemi geride kalmaya başladığında ise ebeveynlerin dikkat etmesi gereken öteki bir mevzu öne çıkmaktadır: Çocuğun okul performansını değerlendirirken sadece akademik sonuçlara değil, çocuğun gelişim sürecinin tamamına bakmak gerekmektedir.
- Dikkati dağınık demeden evvel gözlemleyin: Okulun birinci haftalarında ailelerin en sık lisana getirdiği mevzulardan biri dikkat müddetidir. “Dersi dinlemiyor”, “Etkinliği tamamlamıyor”, “Çabuk sıkılıyor” üzere müşahedeler kıymetli olsa da tek başına bir dikkat sorunu olduğu manasına gelmemektedir. Bilhassa okulun başlangıç periyodunda yaşanan telaş, uyku nizamındaki değişiklikler, yoğun ekran kullanımı, yeni ortama ahenk süreci ve çocuğun gelişimsel özellikleri dikkat performansını etkileyebilmektedir. Bu sebeple süreksiz bir ahenk zahmeti ile süreklilik gösteren bir dikkat problemini birbirinden ayırmak kıymet taşımaktadır. Muhtaçlık duyulduğunda yaşa uygun dikkat testleri ve ruhsal değerlendirmelerden yararlanılabilmektedir. Bu değerlendirmeler; çocuğun odaklanma, sürdürülebilir dikkat, yönerge takibi, dürtü denetimi, çalışma suratı ve kusur örüntüleri hakkında daha sistematik bilgi sağlayabilmektedir. Lakin hiçbir çocuk sırf bir test sonucuyla değerlendirilmemelidir. Aile görüşmesi, öğretmen gözlemleri ve çocuğun gelişim hikayesi de kıymetlendirme sürecinin kıymetli kesimlerini oluşturmaktadır. Buradaki hedef çocuğa bir etiket koymak değil, gereksinimini hakikat anlamak ve gerekli dayanağı vaktinde sunmaktır.
- Dikkat hünerleri desteklenebilir: Dikkatin sabit ve değişmez bir özellik olmadığı, çocuğun gereksinimine uygun çalışmalarla dikkat marifetlerinin desteklenebileceği bilinmelidir. Odaklanma, görsel ve işitsel dikkat, çalışma belleği, yönerge takibi, planlama ve dürtü denetimi üzere hünerler uygun çalışmalarla geliştirilebilmektedir. Bu sebeple çocuğun okulun birinci periyodundaki performansını değerlendirirken “Yapabiliyor mu, yapamıyor mu?” sorusundan çok, “Neye muhtaçlığı var ve bu beceriyi nasıl destekleyebiliriz?” sorusuna odaklanmak kıymet taşımaktadır.
- Arkadaşın yapıyor, sen sebep yapamıyorsun?” demeyin: Okula ahenk sağlandıktan ve eğitim süreci ilerlemeye başladıktan sonra çocukların karşı karşıya kalabildiği en kıymetli risklerden biri de kıyaslanmaktır. Bilhassa 1. sınıfta “Arkadaşı okumaya geçti”, “O daha uzun mühlet dikkatini veriyor”, “O daha hoş yazıyor” üzere sözler çocuğun kendisini yetersiz hissetmesine sebep olabilmektedir. Meğer her çocuğun gelişim suratı, öğrenme biçimi ve güçlü olduğu alanlar farklıdır. Çocuğun diğer çocuklara yetişmesi değil, kendi gelişim çizgisi içerisinde ilerlemesi ehemmiyet taşımaktadır. Bu sebeple ebeveynlerin çocuğun eksiklerine odaklanmak yerine gösterdiği çabayı fark etmesi ve gelişimini kendi evvelki performansıyla değerlendirmesi daha destekleyici bir yaklaşım olacaktır. “Daha evvel yapamıyordun, şimdi bunu yapabiliyorsun” üzere tabirler, çocuğun kendi gelişimini fark etmesine yardımcı olurken özgüvenini de desteklemektedir.
- Okul başladıktan sonra ne vakit dayanak alınmalı: Okula ahenk süreci ilerlemesine karşın dikkat zahmetleri devam ediyor, çocuk yönergeleri takip etmekte daima zorlanıyor, başladığı işi tamamlamakta bariz biçimde zahmet çekiyor yahut bu durum okul performansını ve günlük ömrünü etkiliyorsa uzman değerlendirmesi faydalı olacaktır. Burada değerli olan çocuğu bir sorun üzerinden tanımlamak değil; davranışın altında yatan muhtaçlığı anlamaktır. Erken devirde yapılan hakikat değerlendirmeler, çocuğun güçlü olduğu ve desteklenmesi gereken alanların daha erken fark edilmesini sağlayabilmektedir. Çocukların okula başlarken gereksinimi olan şey eksiksiz bir başlangıç değil; kendilerini inançta hissettikleri, kusur yapabildikleri, hislerini tabir edebildikleri ve gerektiğinde dayanak alabildikleri bir başlangıçtır. Bu süreçte ebeveynlerin çocuklarına verebileceği en güçlü iletilerden biri ise şu olabilir: “Alışmak için vaktin var. Kusur yapabilirsin. Ben sana güveniyorum.” Çünkü çocuk birinci okuldaki çantasını, birinci dersini ya da birinci ödevini yıllar sonra hatırlamayabilir. Fakat hayatının kıymetli bir periyodunda kendisine güvenilip güvenilmediğini kolay kolay unutmaz.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
