Kanser, dünya genelinde ve Türkiye’de giderek büyüyen değerli bir halk sıhhati sorunu olmaya devam ediyor. Dünya Sıhhat Örgütü (DSÖ) bilgilerine nazaran, dünyada her yıl yaklaşık 20 milyon bireye kanser tanısı konulurken, yaklaşık 10 milyon kişi bu hastalık nedeniyle hayatını yitiriyor. Türkiye’de de Sağlık Bakanlığı verileri, her yıl yaklaşık 220 binden fazla bireye yeni kanser tanısı konulduğunu gösteriyor. Uzmanlar, hayat mühletinin uzaması, çevresel faktörler, sıhhatsiz beslenme alışkanlıkları ve genetik yatkınlık nedeniyle önümüzdeki yıllarda kanser hadiselerinin daha da artacağına dikkat çekiyor. Acıbadem Kozyatağı Hastanesi Tıbbi Onkoloji Uzmanı Prof. Dr. Okan Kuzhan, kanserlerin kıymetli bir kısmı çevresel ve ömür stili faktörleriyle alakalı olsa da yaklaşık her 10 kanserden 1’inin kalıtsal, bir diğer deyişle “ailesel” olduğuna dikkat çekerek, “Dolayısıyla ailesinde kanser hikayesi bulunan şahısların doktorla görüşerek şahsî risk değerlendirmesi yaptırmaları ve buna uygun bir tarama planı oluşturulması yaşamsal kıymet taşımaktadır” diyor.
Ailesel kanserlerde erken tarama hayat kurtarıyor
Kalıtsal kanser riski taşıyan şahıslarda doktorun önerdiği yaş ve sıklıkta yapılan taramalar, kanserle uğraşta en güçlü usullerden biri olarak kabul ediliyor. Erken teşhis sayesinde birçok kanser tipinde tam güzelleşme sağlanabiliyor, hatta kimi tipleri önlenebiliyor. Kalıtsal kanser riski olan aile bireylerinde taramanın hangi yaştan itibaren hangi sıklıkta yapılacağının birçok etmene bağlı olarak planlandığını anlatan Tıbbi Onkoloji Uzmanı Prof. Dr. Okan Kuzhan, “Kalıtsal kanserlerde en hakikat yaklaşım, ailede kanser hikayesi saptandığında tabibe başvurularak şahsî ferdi risk değerlendirmesinin yaptırılmasıdır. Doktor tarafından bu değerlendirmeye uygun hazırlanan tarama programı son derece önemlidir” diyor. Prof. Dr. Okan Kuzhan, risk kümesindeki şahıslarda taramaların çoklukla daha erken yaşta başlatıldığını ve daha sık aralıklarla yapıldığını söyleyerek, “Taramaların ailede kanser hikayesi olan hastanın yaşından 5-10 yıl evvel başlatılması ve sıklığın şahsî risk durumuna nazaran şekillendirilmesi en temel yaklaşımı oluşturmaktadır” bilgisini veriyor.
Kanserde ailesel riskin 5 kıymetli işareti!
Tüm kanserler ömür boyunca hücrelerde biriken genetik mutasyonlar sonucu gelişiyor. Bu mutasyonların beden hücrelerinde değil de eşey hücrelerinde, bir öbür deyişle sadece üremeyi sağlayan sperm ve yumurta hücrelerinde oluşması durumunda kalıtsal (ailesel) riskten kelam ediliyor. Meme, yumurtalık, kolon, prostat, mide ve tiroit kanserleri kalıtsal geçişin en sık görüldüğü kanser çeşitleri ortasında yer alıyor. Fakat ailesinde kanser hikayesi bulunan her birey kalıtsal kanser açısından risk kümesinde olmuyor. Tıbbi Onkoloji Uzmanı Prof. Dr. Okan Kuzhan, kalıtsal kanser riskine işaret eden durumları şöyle özetliyor:
- Aynı ailede birden fazla şahısta kanser görülmesi
- Ailede 35 yaşından evvel ortaya çıkan kanser vakaları
- Ailede iki taraflı kanser gelişimi (her iki göğüste, her iki böbrekte yahut her iki yumurtalıkta kanser gelişmesi )
- Aynı bireyde birden fazla farklı kanser tipinin bulunması
- Adrenal korteks kanseri üzere ender görülen tümörlerin saptanması
Bu bulguların varlığında genetik kıymetlendirme, gerekirse ileri tarama testleri ve tarama programlarının erkene çekilmesi öneriliyor.
Her aile hikayesi gerçek bir kalıtsal sendromun belirtisi olmayabilir
Tıbbi Onkoloji Uzmanı Prof. Dr. Okan Kuzhan, bazen aile hikayesinin aldatıcı olabileceğine, öteki bir deyişle sık kanser görülen birtakım ailelerde kanser nedeninin ailedeki genetik yatkınlık değil, rastlantısal mutasyonlar yahut çevresel nedenler olabileceğine dikkat çekiyor. Örneğin, asbest maruziyeti sonucu oluşan akciğer zarı kanseri (mezotelyoma) bir ailedeki, bir köydeki insanların birçoklarında ortaya çıkabiliyor. Asbeste maruz kalan bireylere de mezotelyoma tarafından tarama öneriliyor. Dolayısıyla aile bireylerinin kalıtsal yatkınlığı kadar birlikte yaşadıkları etrafta karşı karşıya kaldıkları kanserojenler de ortak bir risk faktörü olabiliyor.
Genetik danışmanlık çok değerli, ancak…
Kalıtsal kanser sendromu tanısı koymak için detaylı aile hikayesiyle birlikte genetik danışmanlık ve gerekli genetik testlerin yapılması gerekiyor. Kan, tükürük yahut doku örneklerinde DNA tahlili yapılarak BRCA1, BRCA2, MLH1, APC üzere kanserle alakalı genlerde mutasyon taramasına başvuruluyor. “Ancak kalıtsal kanser sendromuna neden olan mutasyonların saptanması her vakit bu bireylerde kanser görüleceği manasına gelmiyor” diye konuşan Prof. Dr. Okan Kuzhan, sözlerine şöyle devam ediyor: “Ayrıca, aile hikayesinde sık kanser görülmeyen bir kişinin merakını gidermek için bu testleri yaptırması önerilmemektedir. Zira her mutasyon kesinlikle kanser oluşacağı manasına değil, kanser görülme riskinin arttığı manasına gelmektedir. Genetik testler gereksiz yere yapıldığında kişinin kanser korkusu ortadan kalkmaz, pekiştirilmiş olur.”
Hangi yaşta hangi tarama yapılmalı?
Ailesel kanser riski taşıyan şahıslarda tarama yaşı ve sıklığı bireye özel olarak planlanıyor. Prof. Dr. Okan Kuzhan risk kümesinde olan şahıslarda en temel tarama yaklaşımını şöyle anlatıyor:
Meme kanseri: Birinci derece akrabasında (anne, kız kardeş) hastalık hikayesi bulunan bayanlarda tarama çoklukla 30–35 yaş aralığında başlıyor. Yıllık mamografi temel prosedürü oluştururken, kimi durumlarda göğüs manyetik rezonans (MR) da eklenebiliyor. Riskin yüksek olduğu bayanlarda klinik muayeneler daha sık aralıklarla planlanabiliyor.
Kolon kanseri: Tarama ekseriyetle en erken olay yaşından 10 yıl evvel yahut en geç 40–45 yaş civarında başlatılıyor. Temel tarama sistemi olan kolonoskopi risk durumuna nazaran 5 yılda bir tekrarlanıyor. Ailede 50 yaşın altında kolon kanseri tanısı varsa tarama daha erken yaşlara çekilebiliyor.
Prostat kanseri: Babasında yahut erkek kardeşinde prostat hikayesi olan erkeklerde tarama ekseriyetle 40–45 yaşlarında başlıyor. Prostat spesifik antijen (PSA) testi ve rektal muayene ile yapılan denetimler çoğunlukla yılda bir kere tekrarlanıyor.
Akciğer kanseri: Ailesinde akciğer kanseri bulunan ve risk faktörlerine sahip bireylerde tarama çoklukla 50–55 yaş civarında düşük doz bilgisayarlı tomografiyle yapılıyor ve çoğunlukla yılda bir sefer tekrarlanıyor.
Mide kanseri: Aile hikayesi ve Helicobacter Pylori enfeksiyonu birlikte risk oluşturabiliyor. Bu durumda endoskopik tarama ekseriyetle 40 yaş civarında yahut ailedeki en erken teşhisten 10 yıl evvel başlatılıyor ve risk seviyesine nazaran 2 ila 5 yılda bir tekrarlanabiliyor.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
