Çalışanların münasebetini kavrayamadığı yapay zekâ kararlarını geçersiz kılarak manuel müdahalede bulunması, yapay zekâdan yatırım getirisi bekleyen kurumları zorluyor. Alanda sistemleri devre dışı bırakan bir numaralı etken “açıklanamayan kararlar” olurken; kurumlar itimat ve kârlılık sağlayacak bilgi altyapısından mahrum. Türkiye’de ise kontrol yatırımlarının %17’ye gerilemesi ve her projede bilgi kalitesini kaide koşan kurum oranının sadece %1,9’da kalması, denetim açığını derinleştiriyor.
IDC’nin araştırma içgörüleriyle desteklenen yeni SAS raporu, yapay zekâ yatırımlarını kâra dönüştürme yarışında öne geçen kurumların arkasındaki temel itici gücü gözler önüne seriyor: Emniyetli yapay zekâ standartlarını benimsemek. Emniyetli YZ uygulamalarını hayata geçiren kurumların, YZ projelerinden güçlü yatırım getirisi (ROI) elde ettiğini bildirme mümkünlüğü 15 kat daha yüksek çıktı.
Bu yıl ikincisi yayımlanan Veri ve Yapay Zekâ Etki Raporu: İnancın Yeni Ekonomisi (Data and AI Impact Report: The New Economics of Trust) başlıklı çalışmaya nazaran; yönetişim, bilgi kalitesi ve denetlenebilirlik pratiklerini en güçlü halde uygulayan kurumlar, rakiplerini istikrarlı biçimde geride bırakarak yapay zekâ projelerinden en az iki kat daha fazla ROI elde ettiğini belirtiyor..
“Yapay zekâ amaçlandığı üzere çalıştığında muazzam bir tesir yaratıyor,” diyen SAS CTO’su Bryan Harris, kelamlarını şöyle sürdürdü: “Bununla birlikte, en gelişmiş yapay zekâ casuslarının karmaşık misyonlarda yanılgı oranlarının %25’i aşabildiği güzel biliniyor; bu oran, kritik kıymete sahip karar alma süreçleri için kabul edilemez. Doğruluk ve tutarlılık sağlamak isteyen kuruluşların, insanları yönetişim ve kontrol süreçlerinin merkezinde tutarken alan uzmanlığını da casus tabanlı iş akışlarına entegre etmesi gerekiyor. Bunu muvaffakiyetle gerçekleştiren kuruluşlar, yapay zekâya duyulan inanç açığını kapatarak pazarda rekabet avantajı elde edecek.”
Türkiye Küresel Eşiği Aştı: Pilot Aşaması Geride Kaldı
Türkiye’deki kuruluşların yarısından fazlası (%52,8), yapay zekâyı operasyonel iş akışlarına ve günlük iş süreçlerine büsbütün entegre ettiğini belirtiyor.
Yapay zekânın iş süreçlerinde yaygınlaşması, şirketlerin finansal sonuçlarına da yansıyor. Kuruluşların yaklaşık üçte biri (%32), yapay zekâ yatırımlarından güçlü yahut yüksek seviyede yatırım getirisi (ROI) elde ettiğini tabir ediyor. Bu somut kazanımlar, yapay zekâ yatırımlarına yönelik iştahı da destekliyor. Kuruluşların dörtte üçü (%75,5), önümüzdeki 12 ay içinde yapay zekâ bütçelerini artırmayı planlıyor.
Türkiye, yapay zekâ modellerini üretim ortamına taşıma konusunda global ortalamaların önüne geçerken, data kalitesi ve kontrol sistemlerinin geliştirilmesi tıpkı süratte ilerlemiyor. Kuruluşların tertipli kontroller ve tesir değerlendirmeleri yerine yeni modelleri devreye almaya öncelik vermesi, bugün elde edilen ticari kazanımların gereğince sağlamlaştırılmamış bir temel üzerinde ilerlemesi riskini beraberinde getiriyor.
SAS Türkiye ve Orta Asya Genel Müdürü Rasim Eğri: ‘’Türkiye’deki şirketler, yapay zekâ konusunda sadece deneme ve pilot uygulamalarla sonlu kalmayıp, bu teknolojiyi direkt gelir yaratan üretim süreçlerine entegre ederek kıymetli bir yenilikçilik kapasitesi ortaya koyuyor. Lakin önümüzde hâlâ aşılması gereken birtakım kıymetli noktalar var. Yönetişim, kontrol ve bilgi kalitesi üzere mevzular, muhtaçlık ortaya çıktığında ele alınan başlıklar olmaktan çıkmalı ve kurum kültürünün ayrılmaz bir kesimi hâline gelmeli. Şirketlerin bağımsız olarak karar alıp süreç gerçekleştirebilen otonom yapay zekâ casuslarını kullanmaya başladığı bir ortamda, gereğince izlenmeyen sistemler ve açıklanamayan kararlar, bugüne kadar elde edilen ticari kazanımları kısa müddette riske atabilir. Bu sebeple önceliğimiz; kontrol, bilgi kalitesi ve hesap verebilirlik sistemlerini güçlendirmek olmalı.”
Çalışmanın öne çıkardığı sonuçlar, iş dünyası açısından üç kritik gerçeğe işaret ediyor:
Gerekçesini Açıklayamayan Yapay Zekâ, Ciddi Bir Ticari Risk Kaynağı
Araştırmacılar, yanlışsız çıktılar sunamayan yahut kararların nasıl alındığını açıklayamayan sistemlere çalışanların giderek daha temkinli yaklaştığını ortaya koydu. Yapay zekâ daha otonom hale geldikçe, açıklanabilirlik de giderek daha kritik bir öge haline geliyor.
Rapor, yapay zekânın benimsenmesindeki en büyük mahzurlardan birini de irdeliyor: Çalışanların yapay zekâ kararlarına itimat duymaması, manuel müdahalelere ve düzeltmelere yol açıyor. Bu durum yapay zekâ kararlarına inanç açığını kronikleştirirken; kurumlara vakit, üretkenlik ve kârlılık kaybı olarak yansıyor. Yapay zekânın karar kalitesi lakin dayandığı bilginin niteliği kadar uygun olabileceğinden, manuel müdahale oranlarını düşürmek isteyen kurumlar için güçlü bir bilgi temeli oluşturmak kritik ehemmiyet taşıyor.
Öne çıkan bulgular:
- Kullanıcıların %97,2’si en azından kimi senaryolarda yapay zekânın sunduğu teklifleri geçersiz kılarak müdahalede bulunuyor.
- Çıktının gerçek kabul edilip edilmemesinden bağımsız olarak, çalışanların yapay zekâ kararlarına müdahale etmesindeki bir numaralı etken, sistemin kararının arkasındaki mantığı açıklayamaması oldu.
- Güven oranının üretken yapay zekâda (generative AI) %76 iken, casus tabanlı yapay zekâda (agentic AI) %66’ya gerilemesi; sistemler daha fazla özerklik kazandıkça artan korkuları gözler önüne seriyor.
- Bu tablo Türkiye’deki çalışanların yapay zekâ çıktılarında yaptığı düzeltmelerin neredeyse yarısı (%47,1), kâfi açıklama sunulmamasından kaynaklanıyor. Düzeltmelerin %27,5’i iş bağlamının gereğince dikkate alınmaması sebebiyle yapılırken, %9,8’i ise olgusal yanlışlardan kaynaklanıyor.
Güvenilir Yapay Zekâ Uygulamaları Ticari Başarıyı Beraberinde Getiriyor
Rapor, yapay zekâdan elde edilen yatırım getirisi (ROI) makasının giderek açıldığını gösteriyor; bu durum yapay zekâdan en yüksek pahası elde eden kurumların farklı teknolojiler kullanmaktan fazla yapay zekâyı farklı bir anlayışla yönettiğine işaret ediyor.
Temel bulgular:
- Güvenilir yapay zekâ uygulamalarına yatırım yapan kuruluşların, yapay zekâ projelerinden güçlü yahut yüksek ROI elde ettiklerini bildirme mümkünlüğü 15 kat daha yüksek (%62’ye karşı %4).
- Güvenilir yapay zekâ uygulamalarında en güçlü performansı gösteren kuruluşlar; gelir artışı, maliyet tasarrufu ve müşteri tecrübesi dahil olmak üzere 13 farklı iş sonucunda 1,85 kat daha yüksek kazanım elde ediyor.
- Güvenilir yapay zekâ uygulamalarında önder pozisyonda olan kuruluşların %85’i, bu alandaki yatırımlarını bu yıl %10’dan fazla artırıyor ve böylelikle performans farkını daha da açıyor.
- Türkiye’deki işletmelerin %32’si yapay zekâdan güçlü yahut yüksek seviyede yatırım getirisi (ROI) elde ettiğini bildiriyor. Temel boyutların beşinden dördünde yıl boyunca düzgünleşme kaydedildi. Bu gelişime en fazla katkı sağlayan alanlar Açıklanabilirlik (Explainability), Model Yönetişimi (Model Governance) ve Veri Kalitesi (Data Quality) olurken, Sorumlu Yapay Zekâ Politikası (Responsible AI Policy) alanında hafif bir gerileme görüldü. Birebir periyotta kâfi ilerleme kaydedilmeyen tek alan ise Denetim ve Hesap Verebilirlik (Audit and Accountability) oldu.
Birçok Kurum Zayıf Veri Temeli Nedeniyle Zaman ve Para Kaybediyor
Birçok kuruluş, yapay zekâyı gereğince geliştirilmemiş yahut yeniliğini yitirmiş bilgi ve bilgi altyapıları üzerinde kullanıma alıyor. Bu durum, yapay zekânın aktif formda yönetilmesini ve yatırımlardan bedel elde edilmesini sonlandırıyor.
Temel bulgular:
- Kuruluşların yalnızca %17,5’i, casus tabanlı yapay zekânın gerektirdiği olgunluk seviyesine ulaşmış, büsbütün optimize edilmiş bir data altyapısına sahip. Bu eksiklik, performansı olumsuz etkiliyor.
- Optimize edilmiş bir bilgi altyapısına sahip kuruluşların, yapay zekâ projelerinden güçlü ROI bekleme mümkünlüğü 4 kat daha yüksek. Ayrıyeten bu kuruluşların, itimat oluşturmak için gerekli data kalitesi ve açıklanabilirlik denetimlerini zarurî kılma mümkünlüğü 6 kat daha yüksek.
- Türkiye’nin Güvenilirlik Endeksi 60,8 puana yükselmiş olsa da data kalitesi, global karşılaştırma ölçütünün 6,4 puan gerisinde kalarak pazardaki en zayıf boyut olmayı sürdürüyor. Şirketlerin sadece %1,9’unda bilgi kalitesinin her projede zarurî bir kriter olarak uygulanması dikkat çekerken, sistemli kontrol ve tesir değerlendirmelerine yönelik yatırımların da %17’ye gerilemesi bu alandaki eksikliklerin devam ettiğine işaret ediyor.
Sektörel Analizler: Bankacılık Yönetişimde Öncü Rol Üstleniyor
Bulgular, kuruluşların bilgi ve yapay zekâ teşebbüsleri hakkında bilgi sahibi olan yahut bu teşebbüsleri etkileyen 2.699 karar vericiyle gerçekleştirilen global bir araştırmaya dayanıyor. 28 ülkede ve bankacılık, sigortacılık, hayat bilimleri ve kamu olmak üzere dört dalda gerçekleştirilen araştırma, başkanların yapay zekâya farklı kesimlerde nasıl yaklaştığını ortaya koyan sektörel kullanım örnekleri ve bulgular sunuyor.
Öne çıkan bulgular:
- Bankacılık önderleri yasal uyumluluğun ötesine geçerek güçlü yapay zeka yönetişimini operasyonel bir gereklilik ve rekabet avantajı olarak ele alıyor; önder bankaların %85’i yerleşik yönetişim çerçevelerine sahipken, bu oran geride kalan kurumlarda sadece %29’da kalıyor.
- Kamu kesimi başkanlarının %41’i önümüzdeki yıl muteber yapay zeka yatırımlarını %20’den fazla artırmayı planlıyor; bu oran en yüksek yatırım maksadına sahip dallarla başa baş ilerliyor.
- Yaşam bilimleri kuruluşlarının %23’ü yapay zekayı kurum genelinde ölçeklendirmiş durumda; bu oran araştırmadaki tüm bölümler arasındaki en yüksek seviyeyi temsil ediyor.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
