İzmir’in Seferihisar ilçesindeki Teos Antik Kenti’ndeki meclis binasında yaklaşık 2 bin 200 yıl evvel hükümdarların talepleri görüşülüyor, kentin geleceğine ait kararlar alınıyordu. İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin de dayanak verdiği hafriyat ve onarım çalışmaları, antik dünyanın idare, eğitim ve kültür hayatına ışık tutuyor. Bir eğitim vakfına konut sahipliği yapan, en yüksek maaşı müzik öğretmenlerinin aldığı kentte, Büyük İskender’in kumandanlarından Roma imparatorlarına uzanan izler de gün yüzüne çıkarılıyor.
İzmir’in Seferihisar ilçesine bağlı Sığacık’ta bulunan Teos Antik Kenti, binlerce yıl evvel Akdeniz dünyasının değerli ticaret, sanat ve niyet merkezlerinden biriydi. Kuzey ve güneyindeki iki limanıyla deniz ticaretine açılan kent; tüccarları, sanatkarları, düşünürleri ve devrin güçlü siyasi figürlerini buluşturuyordu. Antik İonia’nın 12 kent devletinden biri olan Teos’un merkezinde yer alan yaklaşık 2 bin 200 yıllık meclis binası ise kentin siyasi ve toplumsal hayatına ait değerli bilgiler sunuyor. Bir vakitler bu yapıda kentin geleceği tartışılıyor, hükümdarların talepleri görüşülüyor, öğrenciler müzik ve temel bilgiler imtihanlarına giriyordu. Roma devrinde sahne eklenen meclis binası, vakitle kültürel etkinliklere de mesken sahipliği yaptı.
Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Ankara Üniversitesi ismine 2010 yılından bu yana sürdürülen hafriyat ve onarım çalışmaları, İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin maddi katkılarıyla devam ediyor. Bilhassa meclis binasında bulunan yazıtlar, Teos’un mimari özelliklerinin yanı sıra antik periyodun eğitim sistemini, siyasi bağlantılarını ve günlük hayatını da aydınlatıyor.
Kentin kalbinde 800 kişilik meclis
Teos Antik Kenti Kazı Başkanı Prof. Dr. Musa Kadıoğlu, kentin en uygun korunmuş kamu yapılarından biri olan meclis binasının, agoranın çabucak kuzeybatısında yer aldığını belirtti. Kadıoğlu, “Burası Teos kent devletinin meclis binası. Danışma meclisi burada toplanıyor ve kentin geleceğiyle ilgili kararlar alıyordu. Lakin yapının kıymetini artıran öbür bir özelliği daha var. Ele geçen yazıtlar, burasının sadece meclis toplantıları için kullanılmadığını, eğitim ve kültür faaliyetlerine de konut sahipliği yaptığını gösteriyor” dedi.
Yaklaşık 800 kişilik kapasiteye sahip yapıda 17 sıra oturma basamağı bulunuyor. Roma periyodunda eklenen sahne de yapının kültürel etkinliklerde kullanıldığını gösteriyor.
Yalnızca birkaç basamağı görünüyordu
Bugün Teos’un en dikkat cazip yapılarından biri olan meclis binası, uzun yıllar boyunca toprak altında kaldı. 1960’lı yıllarda gerçekleştirilen hafriyatlarda sadece birkaç oturma basamağı ortaya çıkarılabildi. 2010 yılında başlayan sistemli çalışmalarla yapının mimari bütünlüğü büyük ölçüde gün yüzüne çıkarıldı. Kadıoğlu, “2010 yılında buraya geldiğimizde sırf üstten iki üç basamak görünüyordu. Yıllar içerisinde yapıyı büsbütün ortaya çıkardık. Güney analemma duvarını, oturma basamaklarını ve son olarak kuzey analemma duvarını ele alarak onarımı büyük ölçüde tamamladık. Böylece antik devrin en değerli kamu yapılarından birini tekrar görünür hale getirdik” diye konuştu.
Ankara Üniversitesi öncülüğünde yürütülen çalışmalarda yapının mimari özellikleri belirlendi. Türk Tarih Kurumu’nun maddi takviyesiyle hazırlanan onarım projeleri doğrultusunda gerçekleştirilen çalışmaların büyük kısmı 2026 yılında tamamlandı.
2 bin 200 yıl evvel çocuklar eğitim alıyordu
Teos’un antik dünyadaki değerini ortaya koyan dokümanlardan biri de Polythros Eğitim Vakfı yazıtı. Yaklaşık 2 bin 200 yıl evvel yaşayan varlıklı bir Teoslu olan Polythros, 34 bin drahmi bağışlayarak kentte çocukların eğitimini destekleyen bir vakıf kurulmasını sağladı. Vakıf kapsamında özgür doğmuş kız ve erkek çocukların eğitim alması desteklendi. Kadıoğlu, Teos’taki yazıtların antik devrin eğitim sistemine ait detaylı bilgiler içerdiğini belirterek şunları söyledi: “Bu çeşit eğitim vakıflarını antik kentlerin çok azında biliyoruz. Teos’ta kız ve erkek çocukların eğitim aldığını görüyoruz. Daha da kıymetlisi, öğrencilerin hangi dersleri alacağına öğretmenlerin karar verdiğini biliyoruz. Öğretmenler arasında uyuşmazlık çıkarsa 40 yaşın üzerindeki müdür yardımcısı devreye giriyor. Bu detaylar, antik devirde eğitimin nasıl örgütlendiğini anlamamız açısından çok kıymetli.”
Yazıtlara nazaran çocuklara okuma, yazma, lisan bilgisi, edebiyat ve müzik derslerinin yanı sıra vücut eğitimi ve savaş talimleri de veriliyordu. Eğitim sistemi, öğretmenler arasındaki misyon dağılımı ve uyuşmazlıkların tahliline ait kurallarıyla da dikkat çekiyordu.
En yüksek maaşı müzik öğretmenleri alıyordu
Teos’un eğitim hayatına ait dikkat alımlı detaylardan biri de öğretmenlerin maaşları. Yazıtlar, öğretmenlerin vazife alanlarını ve yıllık fiyatlarını ortaya koyuyor. Prof. Dr. Kadıoğlu, “Öğretmenlerin maaşlarını biliyoruz. En yüksek maaşı alanlar telli çalgıları öğreten müzik öğretmenleri. Öğrencilerin müzik ve temel bilgi imtihanlarının bu meclis binasında yapıldığını yazıtlar açıkça aktarıyor. Vücut eğitimi ve savaş talimi üzere derslerin imtihanlarının ise kentin kuzeyindeki gymnasion yapısında gerçekleştirildiğini düşünüyoruz” tabirlerini kullandı.
Yazıtlar sayesinde öğrencilerin ders programları, öğretmenlerin fiyatları ve imtihanların yapıldığı yerler hakkında bilgi edinilebilmesi, Teos’u antik çağın eğitim ömrünün detaylı biçimde araştırılabildiği merkezlerden biri haline getiriyor.
Kralın kaidesi: Heykelim meclise dikilecek
Teos’un meclis binası, sadece kentin iç idaresine değil, Hellenistik devrin güçlü krallıklarıyla kurulan diplomatik münasebetlere de tanıklık etti. Kentte bulunan Seleukos Kralı III. Antiokhos’a ilişkin mektuplar ve onurlandırma yazıtları, MÖ 3. yüzyılın sonlarında Teos’un siyasi alakalarına ait kıymetli bilgiler içeriyor.
Prof. Dr. Kadıoğlu, III. Antiokhos’un Teos’a özerklik, vergi muafiyeti ve sığınma hakkı üzere ayrıcalıklar tanıdığını belirterek hükümdarın kentten dikkat alımlı bir talepte bulunduğunu anlattı.
Kadıoğlu, “III. Antiokhos, Teos’a kimi değerli ayrıcalıklar tanıdı. Fakat hükümdarın kentten dikkat alımlı bir talebi de vardı. Bronzdan yapılacak heykelinin meclis binasına dikilmesini ve her yıl mevsim meyveleriyle süslenmesini istiyordu” dedi.
Gladyatörlerden kentin güçlü ailelerine uzanan izler
Meclis binasında bulunan heykel düsturları ve yazıtlar, Roma periyodunda Teos’un önde gelen ailelerinin toplumsal omurdaki yerini de ortaya koyuyor. Yazıtlar, seçkin ailelerin kentteki onurlandırma gelenekleriyle ve şov kültürüyle bağlarına ışık tutuyor. Fesinos’un eşi Stratonike’nin değerli dinî vazifeler üstlendiği, kızları Klaudia Tryphaina’nın ise Efesli Tiberius Klaudius Italicus ile evlenerek Efes’e yerleştiği anlaşılıyor.
Teos’un renkli mermerleri Roma’ya taşındı
Teos’un antik dünyadaki ünü, sanatkarları ve siyasi alakalarının yanı sıra etrafındaki taş ocaklarından çıkarılan değerli mermerlere de dayanıyordu. Koyu renkli damarları ve farklı tonlarıyla dikkat çeken, antik kaynaklarda Lucullus mermeri olarak anılan ve günümüzde Africano mermeri ismiyle da bilinen taş, Roma İmparatorluğu’nun mimari süslemelerinde kullanıldı.
Bu değerli taşın örneklerine Teos’un kendi kamu yapılarında da rastlanıyor. Meclis binasının döşemesinde tespit edilen Lucullus mermeri, devrin taş personelliği ve mimari estetiği hakkında bilgi veriyor.
360 yılda tamamlanan tapınak
Teos’un mimarlık tarihi açısından kıymetli yapılarından biri de şarap, rahmet ve cümbüş tanrısı Dionysos’a adanan tapınak. Antik dünyanın ünlü mimarlarından Hermogenes’e atfedilen yapı, Romalı mimar ve mühendis Vitruvius’un eserlerinde de yer alıyor.
Uzun yıllar boyunca tapınağın sarsıntılar sebebiyle tekraren yıkılıp tekrar inşa edildiği düşünülüyordu. Fakat 2010 yılından itibaren yürütülen hafriyatlar, yapının farklı periyotlarda genişletilerek bugünkü planına ulaştığını ortaya koydu.
Prof. Dr. Kadıoğlu, tapınağın inşa sürecine ait şu bilgileri verdi:
“Hermogenes’in tarihini MÖ 3. yüzyılın son çeyreğine yerleştiriyoruz. Birinci etapta önünde ve arkasında duvarlar arasında ikişer sütun bulunan daha küçük bir tapınak inşa edilmiş. Bu yapı uzun müddet kullanılmış. Roma İmparatoru Hadrian devrinde ise etrafına yeni 6×11 sütun sırası eklenerek tapınak genişletilmiş. Böylece yaklaşık 360 yıla yayılan bir inşa sürecinden kelam ediyoruz.”
Dionysos’un anıtsal kült heykelinden günümüze ulaşan yaklaşık 82 santimetre yüksekliğindeki baş, yapıtın tamamının yaklaşık 5 metre yüksekliğinde olabileceğini düşündürüyor. Kadıoğlu, Roma İmparatoru Hadrian’ın MS 124 yılında Efes üzerinden Teos’a gelmiş olabileceğini, tapınağın genişletilmesinin ise MS 132 yılına kadar tamamlanmış olmasının beklenen olduğunu belirtti.
2026 kazılarında yeni anıtlar ve 13 yazıt bulundu
Teos’ta 2026 yılının değerli çalışma alanlarından biri de Tanrıça Roma ve Augustus Tapınağı oldu. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın takviyeleri ve İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin maddi katkılarıyla yürütülen hafriyatlarda, tapınağın güney, doğu ve kuzey kenarlarının akabinde batı uzun kenarında çalışmalar gerçekleştirildi.
Kazı takımı, tapınak etrafında yeni anıt esasları belirledi. Üzerlerinde heykeller bulunduğu bedellendirilen kuralların kimlere ilişkin olduğu ise şimdi bilinmiyor.
Tapınağın önündeki taş döşeli meydanda, daha eski yapılardan sökülerek temel taşı olarak kullanılan mimari bloklar da tespit edildi. Bu blokların üzerinde bulunan 13 yazıt, kentin erken devirlerdeki siyasi ve toplumsal bağlarına ait değerli bilgiler içeriyor.
Prof. Dr. Kadıoğlu, “Tapınağın çevresinde yeni anıt esasları belirledik. Bu kuralların üzerinde onurlandırılmış bireylere ilişkin heykellerin bulunmuş olması gerekiyor. Fakat kimlere ilişkin olduklarını şimdi bilmiyoruz. Ayrıyeten bu tapınağın önündeki taş döşeli meydanda, daha eski yapılardan sökülerek temel taşı olarak kullanılmış mimari bloklar tespit ettik. Bunların üzerinde 13 yazıt bulunuyor. Bu yazıtlar bize kentin daha erken devirlerdeki siyasi ve toplumsal ilgileri hakkında değerli bilgiler veriyor” dedi.
Büyük İskender’in kumandanı Parmenion’un ismi Teos’ta
2026 yılı çalışmalarında ortaya çıkarılan yazıtlar arasında, Büyük İskender’in değerli kumandanlarından Parmenion’un isminin bulunması da dikkat çekti. Yazıtlar arasında yabancı yargıçlara ait kararlar da bulunuyor. Teosluların kimi kamusal davaları çözmek üzere Miletos, Smyrna ve Mytilene’den yargıçlar davet ettiği, yargıçlarla birlikte onları gönderen kentleri de onurlandırdığı anlaşılıyor.
Hadrian’ın yakın etrafından Antinoos’un portresi
Tanrıça Roma ve Augustus Tapınağı’nda ortaya çıkarılan değerli yapıtlardan biri de Roma İmparatoru Hadrian’ın yakın etrafında yer alan Antinoos’a ilişkin mermer portre oldu.
Prof. Dr. Kadıoğlu, insan ölçülerine yakın boyutlardaki portreyi Anadolu’daki benzeri örnekler bakımından kıymetli bir buluntu olarak kıymetlendirdi.
Kadıoğlu, “Burada Antinoos’un olağan insan ölçülerinde bir portresini bulduk. Anadolu’da bu ölçülerde bilinen tek örnek olması bakımından çok değerli. Yazıt kesimleriyle birlikte değerlendirdiğimizde, yapının ikinci yüzyılda Tanrıça Roma ve Augustus’un yanı sıra Antinoos’la da bağlantılı bir kutsal alan olarak kullanıldığını söyleyebiliyoruz” dedi.
Şairlerin, sanatkarların ve düşünürlerin kenti
Teos, siyasi ve ticari değerinin yanı sıra antik çağın kültür ve sanat hayatında da öne çıkan kentlerden biriydi. Lirik şiirin tanınmış isimlerinden Anakreon’un doğduğu kent, Dionysos Sanatçılar Birliği sayesinde Akdeniz dünyasının kıymetli sanat merkezlerinden biri haline geldi.
MÖ 6. yüzyıldan itibaren gelişen kent, bilhassa Hellenistik periyotta ticaretin, sanatın ve niyetin buluştuğu merkezlerden biri oldu. İki limanı sayesinde Akdeniz’e açılan Teos, farklı uygarlıklarla kurduğu bağlantılarla güçlü bir kültürel miras oluşturdu.
Bugün sürdürülen hafriyat ve onarım çalışmaları, kentin bu çok katmanlı tarihini yine görünür hale getiriyor. Büyük ölçüde restore edilen meclis binasının kültür ve sanat aktifliklerine mesken sahipliği yapmaya başlaması, yapıyı binlerce yıl sonra yine kamusal hayatla buluşturuyor. İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin de dayanak verdiği çalışmalarla Teos’ta her hafriyat dönemi, antik dünyanın idare, eğitim, siyaset ve sanat hayatına ait yeni bilgiler ortaya çıkarılıyor.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
