Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü ve Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü ile Üsküdar Üniversitesi iş birliğinde düzenlenen “Okullarda Gözetici Ruh Sıhhati Hizmetleri, Tedbire ve Farkındalık Çalışmaları” başlıklı çevrim içi eğitim programında liselerde misyon yapan ruhsal danışmanlarla bir ortaya geldi.
İstanbul’daki liselerde vazife yapan rehber öğretmenlere yönelik düzenlenen seminere yaklaşık 2 bine yakın ruhsal danışman ve rehber öğretmen katıldı.
Programda okullarda koruyucu ruh sıhhati hizmetlerinin kıymeti, ergenlik periyodundaki gençlerin ruhsal muhtaçlıkları ve okullarda uygulanabilecek önleyici yaklaşımlar ele alındı.
“Rehber öğretmenlerin rolü çok kritik”
Programda konuşan Prof. Dr. Tarhan, dijitalleşen dünyada gençlerin karşılaştığı risklerin arttığını ve bu süreçte rehber öğretmenlerin çok değerli bir rol üstlendiğini belirterek, “Bugün dijitalleşen dünyada ve global ölçekte gençlerin birçok riskle karşı karşıya kaldığı bir devirde rehber öğretmenlerimizin kilit rolü olduğunu görüyorum. Okullarda hem büyük bir sorumlulukları var hem de büyük bir fırsatları var.” dedi.
Psikolojik danışmanların yaşadıkları hadiseleri kayıt altına almalarının mesleksel gelişim açısından kıymetli olduğunu tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Rehber öğretmenlerimizin yaşadıkları olayları not almalarını ve bir olgu defteri tutmalarını tavsiye ederim. Karşılaştıkları olayları yazmaları, daha sonra bunlar üzerine düşünmeleri ve tahlil arayışlarını kaydetmeleri onların mesleksel gelişimleri açısından çok değerli bir birikim oluşturur. Bu tahminen kısa vadede bir külfet üzere görünebilir lakin uzun vadede insanı ve gençleri daha yeterli anlamayı sağlayacak çok kıymetli bir deneyim kazandırır.” diye konuştu.
Ergenlik devri kimlik arayışının ağır yaşandığı bir süreç
Prof. Dr. Tarhan, ergenlik döneminin gençlerin kimlik arayışı yaşadığı doğal bir süreç olduğunu belirterek şu değerlendirmede bulundu:
“Gençlik periyodunun doğal bir özelliği kimlik arayışıdır. Gençler bu periyotta ‘Ben kimim, nereye yönelmeliyim, niye varım?’ üzere sorular sorarlar. Bu süreç bilhassa 12–15 yaş aralığında daha ağır yaşanır. Nörobiyolojik olarak ergenlik ortalama 22 yaşına kadar devam eder. Hatta kimi şahıslarda 30’lu yaşlara kadar uzayabilen bir süreçten kelam ediyoruz.”
Ergenlik periyodunda beynin gelişimi nedeniyle hislerin aklın önüne geçebildiğini söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Ergenlikte beynin duygusal bölgeleri daha süratli gelişirken, düşünme ve karar verme ile ilgili frontal bölgeler daha geç gelişir. Bu nedenle ergenler birçok vakit sonunu düşünmeden hareket edebilir. Hisleri akıllarının önüne geçebilir.” tabirinde bulundu.
Ergenlerin üç temel ruhsal gereksinimi var
Prof. Dr. Tarhan, ergenlik döneminde gençlerin üç temel ruhsal muhtaçlığa sahip olduğunu belirterek, “Ergenlerin üç temel ruhsal muhtaçlığı vardır: Aidiyet, yeterlilik ve mana. Aidiyet duygusu, gencin kendisini ailesine, okuluna yahut arkadaş kümesine ilişkin hissetmesiyle ilgilidir. Yeterlilik duygusu, bir alanda küçük de olsa muvaffakiyet yaşayabilmesiyle oluşur. Mana duygusu ise yaptığı işin pahalı olduğunu hissetmesidir.” formunda konuştu.
Bu gereksinimlerin karşılanmasının ergenlik sürecini daha sağlıklı hale getirdiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, “Bu üç gereksinim karşılandığında ergenlik devri daha az fırtınalı geçer. Lakin bu gereksinimler karşılanmadığında gençler kendilerini bedelsiz yahut dışlanmış hissedebilir.” dedi.
Arkadaş önünde küçük düşürülmek ağır bir deneyim…
Okul ortamında adalet hissinin gençler için çok kıymetli olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Ergenler adalet konusunda çok hassastır. Öğretmenin ayrımcılık yaptığını düşündükleri anda bu durum öfke birikimine yol açabilir. Kendini bedelsiz yahut görülmemiş hisseden genç bazen güç gösterisiyle dikkat çekmeye çalışabilir.” diye konuştu.
Prof. Dr. Tarhan, öğrencilerin arkadaşlarının önünde küçük düşürülmemesinin ehemmiyetine de dikkat çekerek, “Bir gencin arkadaşlarının önünde küçük düşürülmesi çok ağır bir tecrübedir. Kimi gençler bu tıp durumlarda içine kapanır, kimileri ise biriktirdikleri öfkeyi ani ve dürtüsel davranışlarla dışa vurabilir.” tabirinde bulundu.
Ergenlerin kusur yapma hakkı vardır
Gençlerin kusurlarının cezalandırılmak yerine eğitsel bir fırsata dönüştürülmesi gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “onarıcı adalet” yaklaşımına dikkat çekti ve “Ergenlerin yanılgı yapma hakkı vardır. Fakat diğerine ziyan verme hakları yoktur. Bu nedenle ceza vermek yerine onarıcı adalet teknikleri uygulanabilir. Örneğin topluma hizmet çalışmaları yaptırmak yahut yeterlilik projeleri hazırlatmak üzere sistemler gençlerin davranışlarının sonuçlarını anlamasını sağlar.” dedi.
Korkutarak genç yönetilemez
Prof. Dr. Tarhan, günümüz dünyasında otoriter ve baskıcı yaklaşımların gençler üzerinde tesirli olmadığını belirterek, “Artık dünyada toplumlar açık toplum haline geldi. Dijitalleşme dünyayı adeta elektronik köy haline getirdi. Bu türlü bir çağda korkutarak bir genci yönetmek mümkün değildir. Gençlerin kendilerini tabir edebileceği, konuşabileceği ve paylaşabileceği ortamların oluşturulması gerekiyor.” diye konuştu.
Ruh sıhhatinde önleyici çalışmaların ehemmiyetine de dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Psikiyatri birçok vakit sorun ortaya çıktıktan sonra devreye girer. Halbuki birincil müdafaa dediğimiz yaklaşımda sağlıklı bireylerin ruhsal dayanıklılığını artırmaya odaklanırız. Okullarda yapılacak ruhsal sağlamlık çalışmaları bu açıdan çok kıymetlidir.” sözünde bulundu.
Dijital ortam şiddetin tek nedeni değil
Dijitalleşmenin gençler üzerindeki tesirinin birden fazla vakit yanlış yorumlandığını belirten Prof. Dr. Nevzat Tarhan, dijital araçların tek başına şiddet üretmediğini, lakin kimi ruhsal süreçlerle birleştiğinde şiddet eğilimini kolaylaştırabildiğini söyledi.
Prof. Dr. Tarhan, “Dijital ortam tek başına şiddetin nedeni değildir. Fakat öteki ruhsal düzeneklerle birleştiğinde şiddet eğilimini kolaylaştırıcı bir tesiri vardır. Toplumsal medya, görüntü oyunları ve internet içerikleri gençlerin dünyasının bir kesimi. Lakin bunların kimileri şiddeti normalleştirebiliyor. Hengame görüntüleri, saldırgan içerikler ve şiddeti tahlil üzere gösteren görüntüler, bilhassa ergenler üzerinde tesirli olabiliyor.” dedi.
Agresif influencer gençler üzerinde etkili…
Dijital ortamın en değerli tesirlerinden birinin şiddeti sıradanlaştırmak olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, gençlerin sırf dijital içeriklerden değil, gerçek hayattaki rol modellerden de etkilendiğini vurguladı ve “Dijital ortamın yaptığı en değerli tesir şiddeti normalleştirmesidir. Lakin bundan daha güçlü bir tesir canlı şiddettir. Ailede, etrafta ya da toplumda öfke lisanı bağlantı lisanı haline gelmişse çocuk bunu model alır. Gördüğü şiddeti alışılmış bir davranış üzere algılamaya başlar.” formunda konuştu.
Bu noktada toplumsal öğrenmenin değerine değinen Prof. Dr. Tarhan, psikolog Albert Bandura’nın toplumsal öğrenme kuramına dikkat çekerek, bilhassa agresif influencer’ların ve zorbalık içeren içeriklerin gençler üzerinde güçlü model tesiri oluşturduğunu söz etti.
Şiddete maruz kalmak empatiyi azaltıyor
Şiddet içeriklerine daima maruz kalmanın gençlerde duygusal duyarsızlaşmaya yol açabileceğini söyleyen Tarhan, bunun empati hissini zayıflatabileceğini belirtti ve “Şiddetin imajlarına çok maruz kalındığında dehşet ve empati azalır. Bu durum berbatlığın sıradanlaşmasına yol açar. Şiddet içeriklerine daima maruz kalmak gençlerin hassaslığını azaltabilir.” sözünde bulundu.
Sosyal medya algoritmaları agresif içerikleri öne çıkarabiliyor
Prof. Dr. Tarhan, sosyal medya algoritmalarının da bu süreçte tesirli olduğunu tabir ederek, dijital platformların birçok vakit dikkat alımlı ve tartışmalı içerikleri daha fazla öne çıkardığını söyledi ve “Sosyal medya algoritmaları birçok vakit şeffaf değil. Şok edici, agresif yahut tartışmalı içerikler daha süratli yayılıyor. Arama motorlarında ve toplumsal platformlarda adeta ikna laboratuvarları üzere çalışan sistemler var. Kullanıcının ilgisine nazaran içerik sunuluyor ve kişi daima tıpkı cins içeriklerle besleniyor.” tabirinde bulundu.
Dijital ortamın bilhassa ergenlik periyodunda denetimsiz kullanıldığında bağımlılık riskini artırdığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Eğer bir genç dijital ortamda saatler geçiriyor, yemek reddi, okul reddi üzere davranışlar gösteriyorsa burada bağımlılıktan kelam edebiliriz. Hatta birtakım hadiselerde çocukların odalarına pet şişe koyup tuvalete gitmek için bile oyunu bırakmak istemediklerini görüyoruz.” dedi.
Prof. Dr. Tarhan, eğlence amaçlı ekran kullanımının günlük vaktin yüzde 20’sini geçmemesi gerektiğini vurgulayarak, bu hududun aşılması durumunda bağımlılık riskinin arttığını tabir etti.
Dijital zorbalık korkakça yapılan bir şiddet türü
Siber zorbalığın da gençler ortasında değerli bir risk alanı olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, anonim ortamların saldırgan davranışları kolaylaştırabildiğini söyledi ve “Dijital ortamda siber zorbalık dediğimiz bir durum var. Buna dijital zorbalık da diyoruz. Bireyler anonim halde saklanarak saldırgan davranışlar gösterebiliyor. Bu da bilhassa ergenler için önemli bir risk oluşturuyor.” diye konuştu.
Dijitalleşme tehdit olduğu kadar fırsat da
Dijitalleşmenin sadece risk değil tıpkı vakitte değerli fırsatlar da sunduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, doğru kullanıldığında gençlerin gelişimine katkı sağlayabileceğini tabir etti.
“Dijitalleşme bir sel üzere geliyor. Bu sele lanet okumak yerine onu fırsata dönüştürmemiz gerekiyor. Uçurtmayı uçurtan rüzgar değil, rüzgara karşı aldığımız durumdur. Şayet gerçek konum alırsak gelecek kuşaklar bize teşekkür eder.” diye konuşan Prof. Dr. Tarhan, dijital çağda en değerli hususun etik bedeller eğitimi olduğunu ve bilhassa erken çocukluk periyoduna dikkat çekti.
“Ahlak doğuştan gelmez, öğrenilen bir şeydir. Fazilet ve bedel eğitimi en tesirli formda 4–6 yaş ortasında verilir. Bu devir altın kıymetindedir. Daha sonraki yıllarda da öğrenilir lakin daha sıkıntı olur.” sözünde bulunan Prof. Dr. Tarhan, “Okullarda yaşanan olayları cezalandırma yerine fırsat eğitimine dönüştürmek gerekir. Öğrenciyi utandırmadan, incitmeden o olay üzerinden bir öğrenme fırsatı oluşturmak eğitimciliğin en değerli hünerlerinden biridir.” dedi.
Şiddet hadiselerinin öncü işaretleri var
Prof. Dr. Nevzat Tarhan, okullarda görülebilecek şiddet hadiselerinin birçoklarında evvelce ortaya çıkan birtakım işaretler bulunduğunu belirterek, bu belirtilerin erken fark edilmesinin kritik ehemmiyet taşıdığını söyledi.
Şiddetin sadece diğerlerine yönelik değil, kişinin kendisine yönelttiği davranışlar formunda de ortaya çıkabileceğini tabir eden Prof. Dr. Tarhan, özellikle intihar hadiselerinin birçoklarında öncü belirtilerin görüldüğünü vurguladı ve “İntihar da aslında kendine yönelik bir şiddettir. Diğerine yönelik şiddet üzere intihar hadiselerinin da öncülleri vardır. Bu belirtileri erken fark edebilmek çok değerli. Bu öncülleri birden fazla vakit sınıf öğretmenleri, öğrencinin yakın arkadaşları ya da sınıf temsilcileri daha kolay yakalayabilir.” dedi.
Ani kişilik değişimleri kıymetli bir ihtar işareti
Bir öğrencinin davranışlarında apansız ortaya çıkan değişimlerin dikkatle izlenmesi gerektiğini belirten Tarhan, bilhassa ergenlik periyodunda görülen ani his durum değişimlerinin risk işareti olabileceğini söyledi ve “Daha evvel sevinçli ve sakin olan bir öğrenci birden durgunlaşmışsa ya da tam zıddı daima dingin olan bir öğrenci birden çok hareketli hale gelmişse burada bir kişilik değişimi olabilir. Bu tıp durumlarda şüphelenmek gerekir. Zira bu değişimler bazen his durum bozukluklarının habercisi olabilir.” sözünde bulundu.
Şiddetin küçük belirtileri büyük olayların habercisi olabilir
Başkasına yönelik şiddetin de birçok vakit küçük davranışlarla başladığını söz eden Prof. Dr. Tarhan, “Küçük şiddet davranışları büyük şiddetin habercisi olabilir. Şayet bir kişi şiddeti bir sorun çözme formülü haline getirmişse o kişi risk kümesinde kabul edilmelidir. Okullarda risk kümesi oluşturulmalı ve bu öğrenciler birebir takip edilmelidir. Bu öğrencilerin içine attığı hisler, biriktirdiği öfke ya da yaşadığı problemler anlaşılmaya çalışılmalıdır.” diye konuştu.
Akran zorbalığı Türkiye’de yüksek seviyede
Prof. Dr. Tarhan, akran zorbalığının da gençler ortasında kıymetli bir sorun olduğuna dikkat çekerek, memleketler arası bilgilerle Türkiye’deki durumu karşılaştırdı ve “Dünyada akran zorbalığı ortalama yüzde 33 civarında. OECD ortalaması bu düzeyde. Türkiye’de ise bu oran yüzde 40’lara kadar çıkıyor.” dedi.
Ergenlik periyodundaki birtakım çatışmaların doğal olduğunu lakin sistematik zorbalığın kesinlikle ele alınması gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, okullarda toplumsal ve duygusal hünerlerin geliştirilmesinin kıymetini vurguladı.
Sosyal ve duygusal hünerler şiddeti azaltır
Gelişmiş eğitim sistemlerinde “Sosyal ve Duygusal Öğrenme” modelinin yaygın olarak uygulandığını belirten Tarhan, “Şiddeti azaltmanın kıymetli yollarından biri toplumsal ve duygusal öğrenme modelidir. Bu model öğrencilerin empati kurmasını, hislerini yönetmesini ve sıkıntılarını şiddet dışı yollarla çözmesini öğretir.” diye konuştu.
Okullarda yaşanan disiplin sıkıntılarının sırf ceza ile çözülmemesi gerektiğini belirten Tarhan, “Disiplin uygulamalarında cezalandırıcı adalet yerine onarıcı adalet yaklaşımı benimsenmelidir. Öğrencinin yaptığı yanılgıyı telafi etmesine imkân tanıyan sistemler daha kalıcı sonuç verir. Kimi eğitim sistemlerinde öğrenciler rastgele yeterlilik projelerine gönderiliyor. Yaşlı bakım meskenlerinde, çocuk müdafaa kurumlarında istekli çalışmalar yapıyorlar. Böylelikle empati geliştiriyor ve hayatın farklı istikametlerini deneyimleyerek öğreniyorlar.” dedi.
Kriz idaresi için hazırlıklı olmak gerekir
Okullarda yaşanabilecek şiddet yahut intihar olaylarına karşı kriz idare planlarının hazırlanmasının değerine dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Krizi direktörün birinci kuralı krize hazırlıklı olmaktır. Krize hazırlıklı olmayan kişi krizin bir modülü haline gelir. Gerilim altında serinkanlı kalmak çok kıymetli. Kriz anında liderlik ortaya çıkar. Panik yapanı sakinleştirmek, ortamı denetim etmek ve yanlışsız müdahale planını uygulamak gerekir.” sözünde bulundu.
Şiddet olayları toplumsal bir yangın üzere görülmeli
Okullarda kriz müdahale ve risk idaresi planlarının oluşturulması gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, bu hususun yangın güvenliği kadar ciddiye alınması gerektiğini söyledi ve “Yangın eğitimi nasıl ciddiye alınıyorsa bu husus da tıpkı halde ele alınmalıdır. Zira bu da bir toplumsal yangındır. Okullarda kriz tedbire ve kriz müdahale planları kesinlikle hazırlanmalıdır.” halinde kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
