Üsküdar Üniversitesi Sıhhat Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Etraf Sıhhati Programı Bşk. Öğr. Gör. Tuğçe Yılmaz Karan, atık pillerden eski elektronik aygıtlara kadar konutlarda biriken atıkların etraf ve insan sıhhatine yönelik risklerine dikkat çekti.
Pil ve elektronik atıkların denetimsiz bertarafı etraf ve insan sıhhatine zararlı
Evlerde biriken atık piller ve kullanım ömrünü tamamlamış elektronik aygıtların, içeriklerinde bulunan toksik ve tehlikeli bileşenler nedeniyle etraf ve insan sıhhati açısından değerli riskler oluşturduğuna dikkat çeken Öğr. Gör. Tuğçe Yılmaz Karan, “Bu atıkların denetimsiz halde evsel atıklarla birlikte bertaraf edilmesi, vakitle fizikî ve kimyasal bozunma sonucu içerdikleri ziyanlı unsurların etrafa salınmasına neden olmaktadır. Bilhassa atık pil ve elektronik aygıtların yapısında bulunan kurşun (Pb), cıva (Hg), kadmiyum (Cd), nikel (Ni) ve lityum (Li) üzere ağır metaller, çevresel açıdan önemli tehdit oluşturmaktadır. Bu metaller toprağa, yeraltı sularına ve yüzey sularına karışarak ekosistem istikrarını bozabilmektedir. Ağır metallerin en değerli özelliklerinden biri tabiatta kolay parçalanmamaları ve biyobirikim göstermeleridir. Bu durum, besin zinciri yoluyla canlı organizmalarda birikmelerine ve biyobüyütme tesiriyle daha yüksek trofik düzeylerde daha ağır hale gelmelerine yol açmaktadır.” dedi.
Kurşun ve cıva hudut sistemi üzerinde toksik tesir oluşturuyor
İnsan sıhhati açısından değerlendirildiğinde, kurşunun bilhassa hudut sistemi üzerinde toksik tesir göstererek bilişsel gelişim bozuklukları ve nörolojik hasarlara neden olabildiğini kaydeden Karan, “Cıva, merkezi hudut sistemi ve böbrek işlevleri üzerinde olumsuz tesirlere sahip güçlü bir nörotoksindir. Kadmiyum, böbrek hasarı, kemik mineral yoğunluğunda azalma ve kanser riski ile ilişkilendirilmektedir. Nikel ise alerjik tepkiler ve teneffüs sistemi sorunlarına yol açabilmektedir. Bunun yanında lityum içeren piller, yanlış depolama yahut fizikî hasar durumunda yangın ve patlama riski taşımaktadır.” diye konuştu.
Atık pillerin ve elektronik atıkların başka toplanması halk sıhhati açısından önemli
Ayrıca elektronik atıkların denetimsiz yakılması durumunda dioksinler, furanlar ve başka toksik gazların atmosfere salınarak hava kirliliğine ve dolaylı sıhhat risklerine neden olabildiğine de vurgu yapan Öğr. Gör. Tuğçe Yılmaz Karan, “Bu nedenle atık pillerin ve elektronik atıkların evsel atıklardan farklı toplanması, lisanslı geri dönüşüm tesislerinde işlenmesi ve uygun bertaraf prosedürleriyle yönetilmesi; çevresel sürdürülebilirlik, doğal kaynakların korunması ve halk sıhhatinin garanti altına alınması açısından büyük kıymet taşımaktadır.” sözünde bulundu.
Kullanılmayan cep telefonları da e-atık!
“Elektronik atık ya da kısa ismiyle e-atık, kullanım ömrünü tamamlamış, fonksiyonunu yitirmiş yahut ekonomik olarak kullanım dışı kalmış elektrikli ve elektronik ekipmanları söz etmektedir.” diyen Karan, “Bu kapsamda cep telefonları, bilgisayarlar, televizyonlar, küçük mesken aletleri, kablolar, bataryalar ve gibisi teknolojik aygıtlar e-atık kategorisinde kıymetlendirilmektedir. E-atıkları öbür atık çeşitlerinden ayıran temel özellik, hem ekonomik pahası yüksek geri kazanılabilir malzemeler hem de etraf ve insan sıhhati açısından risk oluşturan toksik bileşenler içermeleridir.” biçiminde konuştu.
E-atıklarda altın, gümüş ve az toprak elementleri bulunuyor
“Elektronik atıkların yapısında bakır, altın, gümüş, alüminyum ve az toprak elementleri üzere geri kazanılabilir bedelli malzemeler bulunurken; birebir vakitte kurşun, cıva, kadmiyum ve bromlu alev geciktiriciler üzere ziyanlı unsurlar de yer almaktadır.” tabirinde bulunan Öğr. Gör. Tuğçe Yılmaz Karan, bu nedenle e-atıkların aktif idaresinin, sırf çevresel müdafaa açısından değil, tıpkı vakitte kaynak verimliliği ve ekonomik sürdürülebilirlik açısından da kıymet taşıdığını söyledi.
Türkiye’de yılda yaklaşık 1 milyon ton e-atık oluşuyor
Türkiye’de elektronik atık idaresinin son yıllarda gelişim gösterdiğine işaret eden Öğr. Gör. Tuğçe Yılmaz Karan, şöyle devam etti:
“Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı verilerine göre, genel geri kazanım oranı 2024 yılında yüzde 36,08 düzeyine ulaşmıştır ve bu oranın 2035 yılına kadar yüzde 60’a çıkarılması hedeflenmektedir. Lakin elektronik atıklara mahsus toplama ve geri dönüşüm oranları, genel atık geri kazanım oranlarının altında kalmaktadır. Yeni datalar, Türkiye’de yıllık oluşan elektronik atık ölçüsünün yaklaşık 1 milyon ton düzeyinde olduğunu, lakin bunun sırf yaklaşık %6–7’lik kısmının kayıtlı sistemler aracılığıyla toplanabildiğini göstermektedir. Bu durum, e-atık idaresinde toplama altyapısının güçlendirilmesi ve toplumsal farkındalığın artırılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Hasebiyle elektronik atık idaresinde temel maksat; bu atıkların etrafa ziyan vermeden geri kazanım süreçlerine dahil edilmesi, pahalı gereçlerin yine iktisada kazandırılması ve toksik bileşenlerin denetimli formda bertaraf edilmesidir.”
Kullanılmış piller olağan çöpe atılmamalı
Atık pillerin evsel çöplerle birlikte atılmasının önemli çevresel riskler doğurduğunu belirten Karan, “Kullanılmış pillerin olağan evsel atıklarla birlikte bertaraf edilmemesi gerekir; zira bu piller etraf ve insan sıhhati açısından risk oluşturan ağır metaller ve toksik kimyasal bileşenler içermektedir. Pil yapısında bulunan kurşun, kadmiyum, cıva, nikel ve lityum üzere unsurlar, kullanım ömrü tamamlandıktan sonra fizikî bütünlüğün bozulmasıyla etrafa sızabilmektedir. Evsel atıklarla birlikte depolama alanlarına gönderildiğinde, bu toksik bileşenler vakitle toprağa ve yeraltı sularına karışarak çevresel kirlenmeye neden olmaktadır. Bilhassa ağır metallerin tabiatta kalıcılık göstermesi ve biyobirikim özelliği taşıması, ekosistem ve besin zinciri üzerinde uzun vadeli olumsuz tesirler yaratmaktadır. İnsan sıhhati açısından değerlendirildiğinde ise bu unsurlar nörolojik bozukluklar, böbrek hasarı, teneffüs yolu sorunları ve çeşitli toksik tesirlerle ilişkilendirilmektedir. Ayrıyeten lityum bazlı piller, uygun olmayan şartlarda depolandığında yangın ve patlama riski de taşımaktadır. Bu nedenle kullanılmış pillerin başka toplanması, lisanslı geri dönüşüm ve bertaraf sistemlerine yönlendirilmesi çevresel sürdürülebilirlik, kaynak verimliliği ve halk sıhhatinin korunması açısından mecburî bir uygulamadır.” dedi.
Şarj edilebilir pil kullanımı yaygınlaştırılmalı
Evlerde e-atık oluşumunu azaltmak için ferdî farkındalığın kıymetine değinen Karan, “Evlerde elektronik atık ve atık pil birikimini azaltmak için bireylerin günlük ömürde uygulayabileceği çeşitli pratik adımlar bulunmaktadır. Öncelikle, gereksiz elektronik eser tüketiminin azaltılması ve muhtaçlık odaklı satın alma davranışının benimsenmesi değerlidir. Elektronik aygıtların kullanım ömrünün uzatılması, e-atık oluşumunun önlenmesinde temel yaklaşımlardan biridir. Bunun yanında, kullanılabilir durumdaki elektronik aygıtların bakım ve tamir yoluyla tekrar kullanıma kazandırılması ya da ikinci el kıymetlendirilmesi atık ölçüsünü azaltmaktadır. Kullanım ömrünü tamamlamış aygıtların ise evsel atıklarla karıştırılmadan belediyelerin, yetkili toplama noktalarının yahut lisanslı geri dönüşüm kuruluşlarının sistemlerine teslim edilmesi gerekmektedir. Pil kullanımında ise tek kullanımlık piller yerine şarj edilebilir pillerin tercih edilmesi değerli bir atık azaltım stratejisidir. Ayrıyeten kullanılmış pillerin meskende biriktirilerek marketlerde, okullarda yahut belediyelerin pil toplama kutularına bırakılması çevresel risklerin azaltılmasına katkı sağlar.” diye konuştu.
Eski aygıtlar lisanslı tesislere teslim edilmeli
Eski telefon ve bilgisayarların geri dönüşüm süreçlerine ait de bilgi veren Tuğçe Yılmaz Karan, şöyle devam etti:
“Eski telefon, bilgisayar ve gibisi elektronik aygıtların geri dönüşümü, çevresel risklerin azaltılması ve bedelli kaynakların yine iktisada kazandırılması açısından sistemli bir biçimde yürütülmelidir. Bu aygıtlar öncelikle evsel atıklardan farklı olarak toplanmalı ve yetkili toplama merkezlerine ya da lisanslı geri dönüşüm tesislerine teslim edilmelidir. Zira elektronik aygıtlar hem geri kazanılabilir pahalı metaller hem de etrafa ziyan verebilecek toksik bileşenler içermektedir. Geri dönüşüm süreci ekseriyetle birkaç etapta gerçekleşmektedir. Birinci kademede aygıtların data güvenliği açısından denetim edilmesi ve şahsî bilgilerin büsbütün silinmesi gerekmektedir. Akabinde aygıtlar ayrıştırma tesislerinde bileşenlerine nazaran sınıflandırılmaktadır. Plastik, cam, metal ve elektronik devre kartları birbirinden ayrılarak farklı geri kazanım süreçlerine yönlendirilmektedir. Bilhassa devre kartlarında bulunan altın, bakır, gümüş ve palladyum üzere kıymetli metaller özel metotlarla geri kazanılabilmektedir. Bunun yanında pil, ekran ve birtakım devre elemanlarında bulunan kurşun, cıva ve kadmiyum üzere tehlikeli hususlar denetimli biçimde bertaraf edilmektedir.”
Bu süreçlerin lisanslı tesislerde gerçekleştirilmesinin büyük kıymet taşıdığını söz eden Karan, “Çünkü kayıt dışı ya da denetimsiz geri dönüşüm uygulamaları, toksik hususların etrafa yayılmasına ve insan sıhhati açısından önemli risklerin oluşmasına neden olabilmektedir. Münasebetiyle elektronik aygıtların gerçek halde geri dönüşüm sistemine dahil edilmesi hem çevresel sürdürülebilirlik hem de kaynak verimliliği açısından temel bir gerekliliktir.” tabirinde bulundu.
Gelecekte “döngüsel ekonomi” modeli öne çıkacak
Gelecekte e-atık idaresinde döngüsel iktisat yaklaşımının daha fazla değer kazanacağını tabir eden Karan, “Gelecekte e-atık idaresi konusunda öne çıkan yenilikler ve siyasetler, daha çok döngüsel iktisat temelli yaklaşımlar etrafında şekillenmektedir. Klasik ‘üret-kullan-at’ modelinden uzaklaşılarak, eserlerin ömür döngüsünü uzatmayı ve atık oluşumunu kaynağında azaltmayı hedefleyen sistemler ön plana çıkmaktadır. Bu kapsamda en değerli siyasetlerden biri Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu (Extended Producer Responsibility – EPR) uygulamalarıdır. Bu yaklaşımda üreticiler, eserin sırf üretim etabından değil, kullanım ömrü sonrasındaki toplama, geri dönüşüm ve bertaraf süreçlerinden de sorumlu tutulmaktadır. Bu sistem, üreticileri daha güçlü, onarılabilir ve geri dönüştürülebilir eser tasarlamaya yönlendirmektedir. Son yıllarda bu mevzuda yasal düzenlemelerin güçlendirilmesi ve kapsamın genişletilmesi dikkat çekmektedir. Bunun yanında, eko-tasarım (ecodesign) yaklaşımı geleceğin kıymetli bileşenlerinden biridir. Elektronik eserlerin tasarım etabında sökülebilirlik, tamir edilebilirlik ve gereç geri kazanımına uygunluk kriterlerinin dikkate alınması, geri dönüşüm verimliliğini artırmaktadır. Buna paralel olarak ‘onarım hakkı (right to repair)’ siyasetleri da yaygınlaşmaktadır. Bu siyasetler, tüketicilerin eserlerini daha uzun müddet kullanabilmesini desteklemektedir.” biçiminde konuştu.
Gelecekte e-atık idaresinde temel amaç ne olacak?
Teknolojik yenilikler açısından ise yapay zekâ ve dijital takip sistemlerinin ön plana çıktığına işaret eden Karan, “Yapay zekâ takviyeli ayrıştırma teknolojileri, elektronik atıkların daha süratli ve gerçek sınıflandırılmasını sağlamakta; dijital eser pasaportu üzere uygulamalar ise eser içeriğinin ve hayat döngüsünün izlenebilirliğini artırmaktadır. Bu da geri kazanım süreçlerini daha verimli hale getirmektedir. Gelecekte e-atık idaresinde temel gaye; sadece atıkları bertaraf etmek değil, eserleri sistem içinde mümkün olduğunca uzun mühlet tutarak kaynak verimliliğini artırmak ve çevresel tesirleri minimize etmektir. Bu doğrultuda siyaset, teknoloji ve tüketici davranışlarının birlikte dönüşmesi gerekmektedir.” halinde kelamlarını tamamladı.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
