Üsküdar Üniversitesi’nce bu yıl ‘Demansın Erken Teşhisine Multidisipliner Yaklaşım’ ana temasıyla düzenlenen 14. Kognitif Nörobilim ve 4. Nöroteknoloji Kongresi, Üsküdar Üniversitesi NP Sıhhat Yerleşkesi İbn-i Sina Oditoryumu’nda gerçekleştirildi. Demansın erken belirtilerini ele veren yeni keşifler ile erken teşhiste rol alan son gelişmelerin ele alındığı kongre, alanında uzman isimleri bir ortaya getirdi.
Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan: “Önümüzdeki yıllarda psikiyatrik hastalıkların tanımlanma biçimi kökten değişecek”
Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, NPİSTANBUL Yönetim Kurulu Lideri ve Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, şu anda yapay zekâ ve dijital ihtilal yaşadığımızı aktardı. Sanayi ihtilalinin daha yavaş bir değişime yol açtığını lakin dijital ihtilalin çok daha süratli bir dönüşümü beraberinde getirdiğini tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Bu hızlı değişim, klinik alanları ve tıbbi hastalıkları da etkiliyor. Birçok nöropsikiyatrik hastalık yine tanımlanıyor.” dedi.
Bugüne kadar hastalıkları tanımlarken kullanılan sistemlerin daha çok anatomik temelli olduğunu hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, “Şizofreni, demans üzere teşhisler, büyük ölçüde anatomik bilgiler üzerinden ele alınıyordu. Lakin artık sırf anatomik kontaklar değil, işlevsel kontaklar da ölçülebilir hâle geldi. Biyobelirteçler ortaya çıktı, epigenetik tesirler ölçülebiliyor ve gen sözündeki değişimler izlenebiliyor. Tüm bunlar, önümüzdeki yıllarda psikiyatrik hastalıkların tanımlanma biçimini kökten değiştirecek. Örneğin ‘şizofreni’ demek yerine, beynin amigdala ile prefrontal bölgesi ortasındaki ya da farklı bölgeler ortasındaki ilişki bozuklukları üzerinden tanımlamalar yapılabilecek.” formunda konuştu.
Prof. Dr. Tarhan: “Nörobilimi kaçıran, tarihî olarak geride kalır”
Günümüzde yeni bir beyin görüntüleme sistemi olarak elektromanyetik tomografinin öne çıktığını kaydeden Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Önce X-ray temelli tomografi, akabinde manyetik rezonans görüntüleme teknikleri gelişmişti. Artık ise elektromanyetik tomografi, beyindeki elektriksel haritalamaları ortaya koyuyor. Böylelikle hastalıklarla beynin işlevsel ilişkileri ortasındaki ilgileri ölçebilir hâle geldik.” dedi.
Tüm bunların, tıpta ve bilhassa psikiyatride önemli bir paradigma dönüşümüne işaret ettiğini lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti:
“Nörobilimi kaçıran, tarihi olarak geride kalacaktır. İnsan davranışıyla ilgilenen biri bu gelişmeleri kaçırırsa, bu süratli dönüşümün dışında kalır. Son yıllarda psikiyatride dikkat çeken mevzulardan biri de ‘Default Mode Network’. Biz buna ‘anlam ağı2’da diyoruz; benlik algısıyla bağlantılıdır. Bu ağ içinde, paryetal lobun medial bölgesinde yer alan precuneus isimli yapı bilhassa dikkat çekiyor. Precuneus’un benlik algısıyla direkt bağlantılı olduğu görülüyor. Bu hayli kıymetli ve yeni bir bilgi.”
Tarhan: “Yüzde 90’a yakın doğrulukla tespit eden yazılımlar geliştirdik”
Bilinçle ilgili çalışmalar da bu alanı destekliyor diyen Tarhan, “Anestezi uygulandığında bu bölgenin aktivitesi baskılanıyor ve şuur kaybı gerçekleşiyor. Hasebiyle bu bölgenin şuurla direkt bağlı olduğu anlaşılıyor. Bu gelişmelerin tamamı, teşhis ve tedavi süreçlerinde yeni yaklaşımların önünü açıyor. Bilhassa geliştirdiğimiz ve patentini aldığımız ‘NP modeli’ bu açıdan kıymetli. Beynin elektriksel işlevlerini, elektromanyetik dalgaları ve yapay zekâyı kullanarak hastalıkları değerlendirebiliyoruz. Örneğin obsesif kompulsif bozukluğu (OKB), hastayı hiç görmeden, olağan popülasyonla karşılaştırarak yüzde 90’a yakın doğrulukla tespit edebilen yazılımlar geliştirdik. Artık hastalıklarda yüzde 90 oranında tanıyı doğrulama, yapay zeka ile beyin dalgalarının okunmasıyla mümkün hale geldi. Bu çalışmalar hala devam ediyor. Bu nedenle yapay zekâyı herkesin öğrenmesi ve anlaması gerektiğini düşünüyoruz.” tabirlerini kullandı.
Prof. Dr. Tarhan: “Yapay zekâ bugün tanınan hâle gelmiş olsa da biz bu çalışmaları yıllar öncesinden başlatmıştık”
Bu mevzuya verilen değerin yeni olmadığına dikkat çeken Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “2008’li yıllardan itibaren bu alana yöneldik. 2017 yılında derin öğrenme üzerine bir laboratuvar kurmak istedik. Bu kapsamda bir proje hazırladık. Başlangıçta büyük bir ilgi gördü; fakat süreç ilerlerken beklenmedik formda durdu. Daha sonra Ankara’da NÖROM isimli bir merkez kuruldu. İçeriği büyük ölçüde bizim hazırladığımız projeyle örtüşüyordu. Elbette devletimizin bu türlü bir merkez kurması sevindiricidir; lakin proje fikrinin bize ilişkin olduğunu da belirtmek isterim.” dedi.
Nöroteknolojide güçlü konum
2019 yılında ‘Hesaplamalı Psikiyatri’ başlığıyla hazırlanan çalışmaya da değinen Prof. Dr. Tarhan, “Çalışmayı 2020’de Amerikan Psikiyatri Birliği Kongresi’ne sunduk. Sunum kabul edildi ve büyük ilgi gördü. Hatta yılın sunumu seçildi. 2021 yılında bu sunum, tüm dünyada online olarak tekrar yayımlandı. Düşünün ki yapay zekâ bugün tanınan hâle gelmiş olsa da biz bu çalışmaları yıllar öncesinden başlatmıştık. Bugün geldiğimiz noktada nöroteknoloji alanında güçlü bir pozisyondayız. Zira üniversitemizin kuruluş teması buna dayanıyor: nörobilim, genetik, sıhhat, mühendislik ve bilgisayar bilimlerinin bir ortaya gelmesi. 2013 yılında başlattığımız Bilim ve Fikir Şenliği de bu vizyonun bir kesimiydi. O devirde Türkiye’de bilim şenliği yoktu. ‘Neden bilim şenliği yok?’ diye yola çıktık ve bu aktifliği başlattık. Bu yıl 11.’si düzenlenecek. Her yıl yüzlerce lise öğrencisi katılıyor. Bu şenliğin gayesi, geleceğin bilim insanlarını ve potansiyel Nobel adaylarını desteklemekti. Araştırmalar gösteriyor ki insan beyni, öğrenmeyi eğlenceli ve disiplinli bir ortamda daha âlâ gerçekleştiriyor. Biz de bilimi eğlenceli hâle getirmek istedik ve bu yaklaşım büyük ilgi gördü. ” açıklamasını yaptı.
Prof. Dr. Tarhan: “Artık her şey hesaplamalı ve matematik temelli ilerliyor”
Bu alandaki çalışmaların geleceğin tıbbını, nörobilimini ve psikiyatrisini şekillendireceğine dikkat çeken Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Artık her şey hesaplamalı ve matematik temelli ilerliyor. Matematik ile mantığın birleşmesi bilgisayarı doğurduysa, matematik ile psikiyatrinin birleşmesi de yapay zekâyı doğurdu.” dedi.
Eskiden bu alanda çalışanlara ‘fazla hayalci’ denildiğini kaydeden Prof. Dr. Tarhan, “Ancak bugün bu bakış açısı büyük ölçüde değişti. Nörobilimle ilgilenenler, geleceği daha güzel yakalayacaklardır. Bu nedenle bu toplantıya katılan herkesi vizyoner olarak görüyorum. Nöroteknoloji ile kognitif nörobilimi birleştiren tüm iştirakçilere ve emeği geçen herkese teşekkür ediyorum. Artık nöroloji de klasik yaklaşımlarını sorguluyor ve dönüşüyor.” tabirlerini kullandı.
Prof. Dr. Oğuz Tanrıdağ: “Demans’ta erken teşhis, geciktirilmiş teşhistir.”
Kongrenin birinci sunumunu ‘Demansta Erken Teşhis Kavramı’ konusunda gerçekleştiren Üsküdar Üniversitesi Nörobilim Anabilim Dalı Başkanı, NPİSTANBUL Hastanesi Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Oğuz Tanrıdağ, “Demans’ta erken teşhis, geciktirilmiş teşhistir.” dedi ve bu kavramın, bir deneyimin yapıtı ve tıpkı vakitte bir bildirisi olduğunu lisana getirdi.
Öncelikle ‘neden?’ sorusunu sormak gerektiğine değinen Prof. Dr. Oğuz Tanrıdağ, şöyle devam etti:
“Demans, genel olarak kronik yerde oluşmuş bir sendromdur. Tıbbi manada temel olan, risk faktörlerinin ve demans öncesi hastalık evrelerinin teşhisidir. Demans kavramının ortak iç yüzeyine baktığımızda kronik seyirli bir sendrom olduğu görülür ve dört ana özelliği vardır; şuur korunmuştur, kognitif/bilişsel zayıflama vardır, kişilik ve davranış anormalliği vardır, gündelik hayat fonksiyonlarında bozulma vardır.
Akut demans diye bir kavram yoktur. Şayet demansa benzeyen akut bir sendromla karşılaşırsanız, aklınıza birinci gelmesi gereken deliryumdur. Deliryum, psikiyatride demansla birlikte gündeme gelir ve tedavisi mümkün ve başarılı olan bir sendromdur.
Demansın ortaya çıkışını belirleyici faktörler ortasında; mühlet faktörü, risk faktörleri, nörodejenerasyon faktörleri ve demans potansiyeli taşıyan hastalıklar bulunur. Her demansın bir oluşum müddeti, makul risk faktörleri, nörodejenerasyon basamakları ve hastalık faktörleri vardır.
‘Demanslarda erken teşhis, geciktirilmiş tanıdır’ derken dayandığımız faktörleri kısaca gözden geçirecek olursak: Alışılmış risk faktörleri ortasında ileri yaş, inme, travma, enfeksiyon, sistemik hastalıklar ve psikiyatrik faktörler bulunurken, son 30-40 yılda genetik faktörler riskler ortasında birinci sıraya yerleşmiştir.”
Prof. Dr. Barış Metin: “Erken tanıda kantitatif EEG, gözle fark edilemeyen ince değişiklikleri ortaya çıkarabilir”
Kongre kapsamında sunum gerçekleştiren Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Barış Metin ‘Demansın Erken Teşhisinde EEG Biyobelirteçleri’ konusunda bilgiler paylaştı.
EEG’nin, aslında çok eski bir tetkik olduğunu hatırlatan Prof. Dr. Barış Metin, “Son yıllarda ise demansın erken tanısı için EEG biyobelirteçleri, bilhassa hesaplamalı uygulamalar, hesaplamalı nörobilim ve sinyal sürece biliminin güçlenmesi ile yapay zekâ ve derin öğrenmenin kullanımına paralel olarak süratle artmıştır.” dedi.
Demansta EEG’nin neden âlâ bir tetkik olduğunu açıklayan Prof. Dr. Metin, şunları söyledi:
“EEG uygulaması kolay, non-invaziv ve ucuz bir tetkiktir. Ayrıyeten beyin işlevleri hakkında bilgi verir ve rastgele bir risk oluşturmadan sıkça tekrar edilebilir. Kantitatif EEG usulü kullanıldığında, beyin osilasyonları sayısal bilgiye dönüştürülür ve bir kişinin osilasyonları yahut EEG indeksleri, popülasyonun normatif kıymetleriyle karşılaştırılarak artmış yahut azalmış üzere istatistiksel çıkarımlar yapılabilir. Bu prosedür, demans ile depresyon ayrımı üzere somut pratik sorunları çözmede de önemli seviyede yardımcı olur.
Erken teşhiste kantitatif EEG, gözle fark edilemeyen ince değişiklikleri ortaya çıkarabilir. EEG, ekseriyetle gözle tahlil edilse de kantitatif yol, erken periyot farklarını tespit etmemizi sağlar. Ucuz ve kolay uygulanabilir olduğundan, tarama testi açısından geniş kitlelere uygulanabilir. Hasta takibi sırasında birçok EEG kaydı yapılabilir. Böylelikle demansa has bulgular ve başlangıç durumunun progresyonu takip edilebilir.
Demansın en temel EEG bulguları; yavaş dalgaların (teta, delta) artışı ve süratli dalgaların (alfa, beta) azalmasıdır. Buna spektral kayma denir. Bu durum, klinik olarak demans şimdi ortaya çıkmamış, ancak riski yüksek bireylerde de gözlemlenebilir. Kantitatif EEG ile bu tablo sıkça görülür; delta ve teta dalgalarının spektral gücü artmış, alfa ve beta dalgalarının spektral gücü azalmış olarak gösterilir.”
Prof. Dr. Sultan Tarlacı: “LORETA, EEG sinyalini üç boyutlu beyin yapısına dönüştürerek sinyalin hangi beyin bölgesinden geldiğini tespit etmeyi sağlar”
‘Alzheimer Hastalığının Erken Teşhisinde Düşük Çözünürlüklü Beyin Eloktromanyetik Tomogrofisi (LORETA)’ başlıklı bir sunum gerçekleştiren Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Sultan Tarlacı ise EEG’nin yüzyılı aşan bir öyküye sahip olsa da yazılımlar geliştikçe ve sinyal tahlili metotları ilerledikçe gördüğümüz bilgilerin giderek arttığına değindi.
Düşük çözünürlüklü elektromanyetik tomografinin nispeten yeni olduğunu lisana getiren Prof. Dr. Tarlacı, “Klasik bir EEG yüksek zamansal çözünürlük sağlar. Lakin uzun yıllar, kaydedilen elektriksel aktivitenin temel kaynağının neresi olduğu bilinmemekteydi. EEG kayıtları, korteksteki birçok piramidal nöronun elektriksel aktivitesini kaydeder. Elektrot sayısını artırarak muhakkak beyin loblarının yahut bölgelerinin karşılığını görmek mümkündür; örneğin frontal lobun ön ve art kısmı, temporal lobun ön ve art kısmı yahut orta sınır üzere bölgeler hakkında fikir edinilebilir. Ancak bu sinyali beynin derin yapıları ve işlevsel anatomisiyle ilişkilendirmek uzun müddet güç olmuştur.” dedi.
1996 yılında geliştirilen LORETA yolu ile bu sorunun aşıldığını aktaran Prof. Dr. Tarlacı, konuşmasında şu noktalara değindi:
“LORETA, matematiksel algoritmalar ve ileri hesaplamalar kullanarak düşük çözünürlüklü bir manyetik tomografi üzere fonksiyon görür ve beynin derinliklerindeki elektriksel aktiviteyi anlamamızı sağlar.
Normal kaidelerde EEG sinyali, düz bir beyin yüzeyi üzerine yayılır. Lakin kafatası ve beyin düz bir yapı değildir; elipsoidal, üç boyutlu bir yapıya sahiptir. LORETA tekniği, sinyali iki boyutlu yapıdan üç boyutlu beyin yapısına dönüştürür. Bu sayede gelen sinyalin beyin derinliklerinde hangi anatomik bölgeden kaynaklandığı tespit edilebilir ve alfa, beta, gama, delta, teta bantları üzerinden ilgili beyin alanı belirlenebilir.
LORETA’nın temel özelliği, elektriksel sinyali yapısal anatomi üzerine yerleştirip buradan işlevi çıkarmaktır. Üç kademeli bir usuldür.
Edinilen bilgiler, işlevsel MR’dan elde edilen datalarla de uyumludur. LORETA ile sinyalin kaynağı ve hangi yapının farklı çalıştığı, hangi işlevlerin kaybolduğu anlaşılabilir. Bahsimiz demans olduğundan, makul networkler direkt demansla bağlantılıdır. Örneğin lisan networkleri, hipokampus, entorhinal korteks ve amigdaloid çekirdek üzere yapılar hafıza ve his ile alakalıdır. Sinyalin kaynaklarını yapısal anatomi ile birleştirerek işlev kaybı LORETA ile gözlemlenebilir.
Erken teşhis sorunu her vakit kıymetlidir; prodromal evreyi yakalamak gerekmektedir.”
Alanında uzman isimler sunum gerçekleştirdi!
Kongrede daha sonra NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Nöropsikolog İnci Birincioğlu “Demansın Erken Teşhisinde Nöropsikolojik Kıymetlendirme Testleri”, NPİSTANBUL Hastanesi Radyoloji Uzmanı Dr. Necati Alp Tabak “Demansta Erken Radyolojik Bulgular”, NPİSTANBUL Hastanesi Tıbbi Genetik Uzmanı Doç. Dr. Yeşim Özdemir “Unutkanlıktan Demansa Giden Yolda: Erken Teşhiste Genetik Ve Mitokondriyal Göstergeler”, Prof. Dr. Erdinç Dursun “Demansta Kan Biyobelirteçleri Ve Kullanım Koşulları”, Prof. Dr. Duygu Gezen Ak “Demansta Beyin Omurilik Sıvısı Biyobelirteçleri”, Dr. Öğr. Üyesi Onur Erdem Şahin “Demans Teşhisinde Nükleer Tıp: Fdg-Pet İle Görüntülemenin Klinik Önemi”, Doç. Dr. Özgül Ekmekçioğlu “Demans Teşhisinde Nükleer Tıp: Öbür Moleküler Görüntüleme Yöntemleri”, Prof. Dr. Lütfü Hanoğlu “Yeni Gelişen Hastalık Modifiye Edici Tedaviler Işığında Biyolojik Erken Tanıya Yaklaşım”, NPİSTANBUL Hastanesi Nöroloji Uzmanı Dr. Celal Şalçini “Demansta Nöromodülasyon Uygulamaları”, Üsküdar Üniversitesi Düzenleme Kurulu Sekreteri Dr. Psk. Shams Farhad “Amnestik Hafif Bilişsel Bozuklukta (Ahbb) Fonksiyonel Beyin Bağlantısallığı” ve Uzm. Müh. Sahar Taghizadeh Makouei “Demansın Erken Teşhisinde Yapay Zekâ Uygulamaları” başlıklı sunumlarını gerçekleştirdiler.
Toplu fotoğraf çekimi yapıldı
Kongreye sunumlarıyla katkı sağlayan konuşmacılara teşekkür dokümanı takdim edildi ve toplu fotoğraf çekimi gerçekleştirildi.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
