Dünyada sadece iki nüshası bulunan 15. yüzyıl yapıtı Düstûrnâme-i Enverî, 1531 basımı Aristoteles, Girit’ten İzmir’e kurtarılarak getirilen Kur’an-ı Kerim ve Kâtip Çelebi’nin yüzyıllar öncesinden İzmir’i gösteren haritası… İzmir Büyükşehir Belediyesi, İzmir Milli Kütüphane’nin eşsiz koleksiyonunun kapılarını “Belgesel Mirasın İzinde: İzmir’in Nadir Eserleri” standıyla açtı. Yüzyılları, savaşları ve göçleri aşarak bugüne ulaşan 61 nadir eser Ahmed Adnan Saygun Sanat Merkezi’nde (AASSM) 15 Kasım’a kadar ziyaretçilerini bekliyor.
İzmir Büyükşehir Belediyesi, kentin belleğinde gizli kalan yüzyıllık kültür hazinelerini gün ışığına çıkardı. Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi (APİKAM) ile 1912 yılından bu yana İzmir’e hizmet veren İzmir Milli Kütüphane iş birliğinde hazırlanan özel seçki; dünya tarihinden Ege’nin denizcilik geçmişine, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan 61 nadir eseri birinci sefer bir araya getirdi. “Belgesel Mirasın İzinde: İzmir’in Nadir Eserleri” standında her yapıtın ardında başka bir seyahat bulunuyor. Dünyada bilinen iki nüshasından biri İzmir’de korunan Düstûrnâme-i Enverî, yaklaşık beş asır evvel Basel’de basılan Aristoteles’in Toplu Eserleri, Kâtip Çelebi’nin İzmir, Çeşme ve Foça’yı kayıt altına aldığı Cihannümâ, 1922’de Girit’ten İzmir’e getirilen Kur’an-ı Kerim ve Kurtuluş Savaşı’nın askerî harekâtlarını gösteren haritaları da içeren 1927 basımı Nutuk birebir seçkide buluşuyor. AASSM’de geçen hafta açılan stant 15 Kasım’a kadar ziyaret edilebilecek.
“Türkiye’nin en büyük kültür hazinelerinden biri”
APİKAM Müdürü Dr. Serhan Kemal Saygı, İzmir Milli Kütüphane’nin özel seçkisinin İzmir’de birinci defa bu kapsamda ziyaretçilerle buluştuğunu belirterek, “İzmir Milli Kütüphane, 2 milyonu aşkın kitabı ve 4 bini aşkın el yazmasıyla sırf İzmir’in değil, Türkiye’nin de en büyük kültür hazinelerinden biri. Bu eşsiz koleksiyonun İzmirlilerle buluşması gerektiğini düşündük. Her iki kurumdan da stant takımları oluşturuldu ve ortak bir çalışma yürütüldü” diye konuştu. Saygı, standın hayata geçirilmesine verdikleri dayanak sebebiyle İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı Dr. Cemil Tugay’a, İzmir Milli Kütüphane Vakfı Başkanı Ulvi Puğ’a ve stant danışmanı Prof. Dr. Mehmet Ali Akkaya’ya teşekkür etti.
Dünyada iki nüshası var, biri İzmir’de
Seçkinin en dikkat alımlı modüllerinden Düstûrnâme-i Enverî, sırf nadirliğiyle değil, Ege tarihine ait aktardığı bilgilerle de öne çıkıyor. Dünyada bilinen iki nüshasından birinin Fransa Ulusal Kütüphanesi’nde, oburunun İzmir Milli Kütüphane’de bulunduğu belirtilen eser, 15. yüzyılda Enverî mahlaslı bir şair tarafından kaleme alındı. Kent Arşivi’nden tarihçi Selin Ezel Çakar, yapıtın 3 bin 750 beyitten oluşan manzum bir tarih kitabı olduğunu belirterek, “Eser; genel dünya tarihi, Aydınoğulları Beyliği ve Osmanlı Devleti’nin kuruluş periyodundan Fatih Sultan Mehmet periyoduna kadar olan süreci kapsıyor. Bilhassa Aydınoğulları Beyliği, Gazi Umur Bey’in deniz seferleri ve Ege tarihi hakkındaki periyoda ait bilgi sunan az kaynaklardan biri ve bilgi birinci elden aktarıldığı için tarihçiler arasında eşsiz eserler arasında yer alıyor” dedi. Düstûrnâme-i Enverî, Aydınoğulları Beyliği ve Gazi Umur Bey’in deniz seferlerine ait kayıtlarıyla Ege’nin yüzyıllar evvelki siyasi ve denizcilik tarihinin değerli yazılı şahitlerinden biri olarak kabul ediliyor.
1531’de Basel’de basıldı, bugün İzmir’de
Koleksiyonun en eski basılı yapıtlarından biri ise Aristoteles’in Toplu Eserleri. 1531 yılında Basel’de basılan yaklaşık beş asırlık çalışma, bugün İzmir Milli Kütüphane koleksiyonunda korunuyor. Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi’nden Onur Eryeşil, yapıtın ehemmiyetini, “1531 basımlı bir eser. Aristoteles’in bilinen bütün yapıtlarını ihtiva ediyor. Basel kentinde basılıyor. Kitabın bir öteki özelliği de editörlüğünü ünlü hümanist düşünür Rotterdamlı Erasmus’un yapması. Bu açıdan da değerli” kelamlarıyla anlattı. Yapıtın giriş kısmının Latince, metinlerinin ise Eski Yunanca olduğunu belirten Eryeşil, kitapta MS 3. yüzyılda yaşamış Diogenes Laertios’un Aristoteles’in ömrünü anlatan metninin de bulunduğunu söyledi. Eryeşil, “16. yüzyılın entelektüel ruhunu yansıtması açısından hakikaten değerli bir çalışma. Biz sahiden çok şanslıyız ki İzmir’de bu türlü bir yapıta sahibiz. Kitap iki cilt olarak basılmış. Biz burada birinci cildini ziyaretçilerimize sunduk” dedi.
Kâtip Çelebi’nin haritasında İzmir, Çeşme ve Foça
Osmanlı bilim ve fikir tarihinin kıymetli isimlerinden Kâtip Çelebi’nin Cihannümâ’sı da seçkinin dikkat çeken yapıtları arasında yer alıyor. Eser, coğrafyayı sadece hudutlar ve yer formları üzerinden anlatmakla kalmıyor; ele aldığı bölgelerde yaşayan toplumlara ait müşahedeleri de yüzyıllar sonrasına taşıyor. Kent Arşivi ve Müzesi arşiv ünitesinde misyon yapan Akın Onur Bazkara, Kâtip Çelebi’nin Cihannümâ’yı 1648 yılında yazmaya başladığını, 1657’deki vefatına kadar farklı periyotlarda eser üzerinde çalıştığını söyledi. Bazkara, “Eserde gösterdiği hudut, coğrafik bölge ve yer halleri üzere fizikî bilgilerin yanında bahis neresiyse o bölgenin halkı hakkında sosyoekonomik çıkarımlar yapıyor. Aslında kendisini özel kılan da bu analiz yeteneği. Haritalarda Çeşme, Foça ve İzmir merkezini görebiliyoruz. İzmir nüfusu ve Çeşme hakkında kısa bilgiler de veriyor” diye konuştu.
Girit’ten kurtarıldı, İzmir’de muhafaza altına alındı
Sergide yer alan beş farklı Kur’an-ı Kerim nüshasından birinin öyküsü ise Girit’ten İzmir’e uzanıyor. 1945 yılında İzmir Milli Kütüphane’ye bağışlanan eser, bağışçının beyanı kaynak alınarak yapıtın koruması üzerine eklenen nottan anlaşıldığı üzere; 1922’de Milli Mücadele’nin zaferle sonuçlanmasının akabinde Girit’in Kandiye kentinde çıkan karışıklıklarda yok olmak üzereyken Latifzade Ahmet Esat Bey tarafından kurtarılarak İzmir’e getirildi.
Akın Onur Bazkara, nüshanın günümüze eksik ulaştığını belirterek, “Muhtemelen Girit’ten kurtarılırken dayanıklı vaziyette değildi. Ciltlenirken birinci ve son sayfaları kaybolmuş olmalı zira bugün bulunmuyor. Müddetler de özgününden farklı bir sıralamayla dizildiği için şu anda önü ve arkası eksik nüsha olarak geçiyor” dedi. Yapıtın eksik sayfaları ve sonradan yapılan cildi, Girit’ten İzmir’e uzanan yaklaşık bir asırlık seyahatinin izlerini de taşıyor.
Sayfalarında 24 ayar altın
Sergilenen Kur’an-ı Kerim nüshaları ilişkin oldukları periyodun çizgi, tezhip ve kitap sanatının inceliklerini yansıtan bezemeleriyle dikkat çekiyor. Nüshaların genel olarak 17. ve 18. yüzyıllarda yazıldığını belirten Bazkara, “Sureler bittikten sonra başka bir süsleme yapılıp yeni bir mühlete geçilmiş. Serlevha dediğimiz kısımlar ve yapıtın hudutlarını belirleyen cetvel kısımlarının tamamı 24 ayar altınla kaplanmış. Süslemelerin hepsi renkli ve altın içeriyor” tabirlerini kullandı. Nadir yapıtların gelecek nesillere aktarılabilmesi için İzmir Milli Kütüphane’de özel depolarda koruma edildiğini belirten Bazkara, depolarda nem düzeyinin iklimlendirme aygıtlarıyla denetim edildiğini, böylelikle yapıtların yıpranmasının ve biyolojik etkenlerden ziyan görmesinin önüne geçildiğini söyledi.
19. yüzyıl Osmanlı ömrü fotoğraf karelerinde
Yazılı yapıtların yanı sıra Sébah & Joaillier’in Bursa fotoğraf albümü, 19. yüzyılın ikinci yarısındaki Osmanlı dünyasını fotoğraflarla bugüne taşıyor. Albümde sadece anıtsal yapılar değil; çarşılar, esnaf, insanların kıyafetleri ve çalışma hayatı da görülebiliyor. APİKAM Arşiv Sorumlusu Ece Aytekin, “Bursa Ulu Cami, Yeşil Cami, Yeşil Türbe ve Muradiye Külliyesi üzere mimari yapıtların onarım öncesindeki durumlarını görebiliyoruz. Bunun yanı sıra insanları periyodun kıyafetleriyle, bir iplik dokuma fabrikasında çalışırken görebiliyoruz. O periyoda dair toplumsal ve günlük hayata ilişkin fikirler edinmemizi sağlayan çok kıymetli bir kaynak niteliğinde bu albüm” dedi.
Aytekin, albümün II. Abdülhamid devrinde çağdaşlaşan Osmanlı yapısını ve değişen dünyayı bilhassa Batı’ya göstermek emeliyle oluşturulduğunu belirterek, stantta açık tutulan sayfaların yanı sıra iki albümde bulunan fotoğrafların dijital kiosk üzerinden de incelenebildiğini söyledi.
Nutuk’un sayfalarından Kurtuluş Savaşı’nın haritaları çıktı
Koleksiyonun Cumhuriyet tarihine uzanan kısmında ise Mustafa Kemal Atatürk’ün Nutuk’unun 1927 tarihli birinci baskılarından biri ve eser sayfaları arasından çıkan renkli haritalar bulunuyor. APİKAM’dan Anıl Belde, haritaların Kurtuluş Savaşı sırasında kuvvetlerin konumlandığı bölgeleri ve askerî harekâtları gösterdiğini belirtti. Haritalarda 26 Ağustos ve 30 Ağustos harekâtlarına ait kayıtların da bulunduğunu aktaran Belde, “Mavi noktalar Fransızları, yeşil noktalar İtalyanları, kırmızı noktalar ise Yunanlıları gösteriyor. Bunlar düşmanın konumlandığı mevkileri gösteren haritalar” dedi.
Yüzyılları, lisanları ve coğrafyaları aşan miras
15. yüzyılda kaleme alınan ve dünyada iki nüshası bulunduğu belirtilen Düstûrnâme-i Enverî’den 1531’de Basel’de basılan Aristoteles’e; Osmanlı coğrafyasını anlatan Cihannümâ’dan Girit’ten İzmir’e ulaşan Kur’an-ı Kerim’e, 19. yüzyıl Osmanlı ömrünü belgeleyen fotoğraflardan Kurtuluş Savaşı’nın harekât haritalarına kadar farklı çağların şahitleri bugün İzmir’de birebir koleksiyonda korunuyor. İzmir Büyükşehir Belediyesi ile İzmir Milli Kütüphane iş birliğinde birinci kere hazırlanan özel seçkiyle gün yüzüne çıkan 61 eser, Ahmed Adnan Saygun Sanat Merkezi’nde ziyaretçilerle buluşuyor. Yüzyılları, savaşları, göçleri ve değişen hudutları aşarak bugüne ulaşan eserler, İzmir’in koruduğu kültürel mirası kent belleğinden dünya belleğine taşıyor.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
