Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Psikiyatri Uzmanı Doç. Dr. Erman Şentürk, 17 Ağustos 1999 zelzelesinin yıl dönümü yaklaşırken, zelzele üzere büyük felaketlerin akabinde ortaya çıkabilen korku ve travma reaksiyonlarının nasıl yönetilebileceği; yetişkinlerin ve çocukların ne vakit profesyonel dayanağa gereksinim duyabileceği hakkında açıklamalarda bulundu.
Büyük bir sarsıntı yaşamış herkes travma sonrası gerilim bozukluğu geliştirmez!
Çok ağır ve tehdit edici olayların anılarının, sıradan anılardan farklı biçimde hatırlanabildiğini tabir eden Doç. Dr. Erman Şentürk, “Kişi yaşananların üzerinden yıllar geçtiğini bilir; buna karşın olayı hatırlatan bir ses, sarsıntı, manzara, tarih ya da haber, o devirde yaşanan endişe ve düşünceyi tekrar bariz hale getirebilir.” dedi.
Travma sonrası gerilim belirtileri olan şahıslarda olayın istenmeden hatırlanması durumunda, kâbuslar, hatırlatıcılara karşı yoğun duygusal yahut bedensel reaksiyonlar ve kolay irkilme görülebileceğine işaret eden Doç. Dr. Şentürk, “Ancak önemli bir ayrım yapmak gerekir; büyük bir sarsıntı yaşamış herkes travma sonrası gerilim bozukluğu geliştirmez. İnsanların değerli bir kısmında birinci devirde görülen yoğun gerilim reaksiyonları vakit içerisinde azalır.” halinde konuşu.
Yıl dönümleri, yıllar sonra bile travmaya ilişkin anıları ve hisleri tekrar tetikleyebilir!
Yıllar sonra birtakım bireylerde belirtilerin yine belirginleşmesini sadece ‘olayı atlatamamış olmak’ halinde açıklamanın yanlışsız olmadığına değinen Doç. Dr. Şentürk, şöyle devam etti:
“Travmanın şiddeti, vefat yahut yaralanma tehdidi, yakın kaybı, enkaz altında kalma, sonrasında yaşanan barınma ve güvenlik problemleri, kişinin daha evvelki yaşantıları ve toplumsal takviyesi üzere pek çok etken ruhsal tesirlerin seyrinde rol oynar. Ayrıyeten 17 Ağustos üzere yıl dönümleri de birtakım bireylerde anıları ve o periyoda ilişkin hisleri daha görünür hale getirebilir. Bu, olayın hiç geride kalmadığı manasına gelmez; kimi hatırlatıcıların yıllar sonra bile güçlü bir duygusal karşılığı olabileceğini gösterir.”
Sorun, hazırlıklı olmakla daima tehlike içinde yaşamak arasındaki hududun kaybolmasıyla başlar!
Deprem konusunda dert duymanın, bilhassa gerçek bir zelzele riski bulunan bir toplumda, tek başına ruhsal bir bozukluk belirtisi olmadığını aktaran Doç. Dr. Şentürk, “Belirli düzeyde korku insanı tedbir almaya, yaşadığı binanın güvenliğini sorgulamaya ve afet planı hazırlamaya yöneltebilir. Sorun, mümkün tehlikeye karşı hazırlıklı olmak ile daima tehlike olacakmış üzere yaşamak arasındaki sonun kaybolmasıyla başlar.” dedi.
Özellikle büyük sarsıntılardan yahut yoğun zelzele tartışmalarından sonra insanların küçük sarsıntılara ve bina seslerine daha fazla dikkat edebileceğini lisana getiren Doç. Dr. Şentürk, “Gece uykudan daha kolay uyanabilir, yakınlarına ulaşamama ya da bulundukları binanın güvenliği konusunda daha sık endişelenebilirler. Bu durumu toplumun tamamına ilişkin bir psikiyatrik tablo üzere tanımlamak doğru olmaz. Daha çok, gerçek riskin ve belirsizliğin bulunduğu bir ortamda tasanın ve tehdit algısının toplumun geniş kısımlarında artabilmesinden kelam edebiliriz. Afetlerden sonra telaş, ıstırap, uyku zahmeti, huzursuzluk ve çabuk öfkelenme üzere gerilim reaksiyonlarının yaygın olması beklenen bir durumdur ve birden fazla şahısta vakit içinde azalır. Burada ruh sıhhati açısından değerli olan, meçhullüğü büsbütün ortadan kaldırmaya çalışmak değil, denetim edebildiğimiz ve edemediğimiz alanları birbirinden ayırabilmektir. Binanın güvenliği, aile afet planı, acil durum çantası ve doğru bilgi kaynaklarına ulaşmak konusunda yapılabilecekler vardır. Buna karşılık sarsıntının tam olarak ne vakit olacağını daima düşünerek katılık aramak, birden fazla vakit şahsa gerçek bir denetim sağlamaz. ” açıklamasını yaptı.
Korkulan ortamlardan daima kaçınmak, uzun vadede tasayı kalıcı hale getirebilir!
Günlük hayatta hafif bir sarsıntı hissi yahut bina gürültüsü üzere tetikleyiciler karşısında sarsıntı tasası nükseden bireylere tekliflerde bulunan Doç. Dr. Erman Şentürk, şunları söyledi:
“İlk yapılması gereken, nitekim bir sarsıntı olup olmadığını kıymetlendirmek ve gerçek bir sarsıntı varsa afet güvenliğiyle ilgili tekliflere uymaktır. Ruhsal açıdan rahatlamaya çalışmak hiçbir vakit fizikî güvenliğin önüne geçmemelidir.
Gerçek bir tehlikenin olmadığı anlaşıldığında ise kişi evvel yaşadığı reaksiyonun farkına varabilir. Yoğun telaş sırasında kalp atımının hızlanması, terleme, titreme, nefesin sıklaşması ve etraftaki hareketlere aşırı dikkat kesilme görülebilir. Bu türlü bir anda kişinin etrafındaki somut detaylara dikkatini yöneltmesi, bulunduğu yeri ve vakti kendisine hatırlatması, oturuyorsa ayaklarının yere temasına odaklanması ve teneffüsünü zorlamadan yavaşlatması bedensel gerginliğin azalmasına yardımcı olabilir. Travmatik gerilimle başa çıkmada gevşeme sistemleri, dikkati yine günlük etkinliklere yöneltmek ve toplumsal dayanaktan yararlanmak önerilen sistemler arasındadır.
Bunun yanında kişinin korktuğu her ortamdan uzaklaşması uzun vadede uygun bir tahlil değildir. Örneğin asansöre, kapalı yere yahut yüksek bir binaya girmekten daima kaçınmak başlangıçta rahatlatıcı olabilir; lakin kaçınma giderek genişliyor ve kişinin hayatını belirlemeye başlıyorsa sorun daha kalıcı hale gelebilir. Bu durumda sadece o anki paniği yatıştırmak yerine tasanın bütünüyle kıymetlendirilmesi gerekir.”
Hedef haberlerden büsbütün uzaklaşmak değil, bilgiyle daha sağlıklı bir ilgi kurabilmek!
Deprem üzere denetimimizin sonlu olduğu bahislerde daha fazla bilgi edinmenin, kısa vadeli olarak meçhullüğü azaltıyormuş hissi verebileceğini aktaran Doç. Dr. Şentürk, “Bu nedenle kişi haber sitelerini, sarsıntı uygulamalarını yahut sosyal medyayı tekrar tekrar denetim etmeye başlayabilir. Burada bilgi edinmek ile daima denetim etmek arasında değerli bir fark vardır.” dedi.
Afetle ilgili imgelere ve haberlere aşırı maruz kalmanın badireyi artırabileceğini hatırlatan Doç. Dr. Şentürk, “Bu nedenle afet sonrası ruh sıhhatine ait tekliflerde, haber ve sosyal medya kullanımının sonlandırılması, bilhassa de tıpkı yıkım ve kayıp imgelerinin tekrar tekrar izlenmemesi öneriliyor. Bu bilhassa çocuklar için değerlidir. Bu noktada ‘deprem haberi izlemek travma yaratır’ üzere direkt bir neden-sonuç bağlantısı kurmak hakikat değildir. Fakat saatler boyunca yıkım imajlarını, doğruluğu belgisiz iddiaları ve en berbat senaryoları takip etmek kişinin zihninin daima birebir tehditle meşgul olmasına sebep olabilir. Ayrıyeten sosyal medyada bilimsel bilgiyle spekülasyon birbirine çarçabuk karışabilir. Bu sebeple maksat haberlerden büsbütün uzaklaşmak değil, bilgiyle daha sağlıklı bir münasebet kurmaktır. Emniyetli kaynakları tercih etmek, gün içinde haber denetimini muhakkak vakitlerle sonlandırmak ve bilhassa yatmadan evvel yoğun afet manzaralarına maruz kalmamak daha istikrarlı bir yaklaşım olacaktır.” sözlerini kullandı.
Çocuğa yaşına uygun, yanlışsız ve anlaşılır bilgi vermek en değerli şeylerden biri!
Çocukların zelzele sonrasında verdikleri reaksiyonların yaşlarına ve gelişim periyotlarına nazaran değişebileceğine dikkat çeken Doç. Dr. Şentürk, “Bazı çocuklar endişelerini açıkça söz ederken kimileri daha fazla ebeveyne yakın durma, uyku problemleri, huzursuzluk, öfke, dikkat zahmeti yahut daha evvel kazanılmış kimi maharetlerde gerileme üzere değişiklikler gösterebilir. Ergenlerde ise içe kapanma, huzursuzluk, çabuk öfkelenme, uyku ve dikkat meseleleri yahut okul işlevselliğinde değişiklikler görülebilir. Bu belirtilerin ortaya çıkması tek başına çocukta travma sonrası gerilim bozukluğu olduğu manasına gelmez.” dedi.
Bu tip durumlar karşısında ebeveynlere tekliflerde bulunan Doç. Dr. Şentürk, “En önemli şeylerden biri çocuğa yaşına uygun, gerçek ve anlaşılır bilgi vermektir. ‘Bir daha asla zelzele olmayacak’ üzere yerine getirilmesi mümkün olmayan garantiler vermek yerine, ‘depremin ne vakit olacağını bilmiyoruz lakin inançta kalmak için neler yapacağımızı biliyoruz’ üzere gerçekçi bir lisan tercih edilebilir. Çocuğun konuşmak istediğinde dinlenmesi değerlidir; fakat yaşadıklarını tekrar tekrar anlatmaya zorlanması gerekmez. Günlük rutinlerin, okulun, oyunun ve toplumsal bağlantıların mümkün olduğunca yine kurulması çocuk için öngörülebilirliği artırır. Birebir vakitte televizyon ve sosyal medyadaki yıkım ve mevt imgelerine tekrar tekrar maruz kalması sonlandırılmalıdır. Çocukların afet imgelerine tekrar tekrar maruz kalmasının endişe ve düşünceyi yine artırabileceği bilindiği için bu mevzuda bilhassa dikkatli olunmalıdır. Ebeveynlerin kendi korkularını büsbütün gizlemeleri de gerekmez. Çocuk bir yetişkinin üzgün yahut kaygılı olduğunu görebilir. Değerli olan, yetişkinin kendi derdini çocuğun taşıması gereken bir yük haline getirmemesi ve çocuğa durumla baş edilebildiğini hissettirebilmesidir.” diye konuştu.
Travma ile bedensel hastalıklar arasında direkt bir neden-sonuç bağı yok!
Yaşanan bir travmayı ‘işlememenin’ kesinlikle ileride fizikî bir hastalık oluşturmayacağını vurgulayan Doç. Dr. Erman Şentürk, “Ruhsal travma ile bedensel hastalıklar arasında bu kadar kolay ve direkt bir neden-sonuç alakası yoktur.” dedi.
Buna karşılık uzun mühlet devam eden travma sonrası gerilim belirtilerinin bedensel sıhhatle alakalı olduğuna dair güçlü bir bilimsel literatür olduğunun altını çizen Doç. Dr. Şentürk, sözlerini şöyle tamamladı:
“Travma sonrası gerilim bozukluğu; uyku bozuklukları, bedensel gerginlik, sigara yahut alkol kullanımındaki artış, fizikî aktivitenin azalması ve sıhhat hizmetlerinden gereğince yararlanamama üzere birçok etkenle birlikte görülebilir. Çalışmalarda travma sonrası gerilim bozukluğu ile birtakım kardiyovasküler ve başka kronik sıhhat meseleleri arasında da alakalar gösterilmiştir. Fakat bu bulguları ‘travma direkt şu hastalığı yapar’ biçiminde yorumlamak yanlışsız değildir; biyolojik, davranışsal ve toplumsal birçok etken bu bağa katkıda bulunabilir.
Ayrıca uzun vadeli gerilim mevcut sıhhat meselelerinin idaresini güçleştirebilir. Uyku bozulabilir, kişi tedavisine yahut günlük rutinlerine daha az dikkat edebilir; baş ağrısı, kas gerginliği ve mide-bağırsak yakınmaları üzere bedensel şikâyetler de gerilim devirlerinde artabilir.
Profesyonel takviye için sadece muhakkak bir müddetin dolmasını beklemek hakikat değildir. Zelzelesi hatırlatan durumlarda yoğun düşünce yaşanması, kâbusların yahut istemsiz anıların sürmesi, daima tetikte olma, bariz kaçınma, uyku problemleri, depresif belirtiler yahut panik atakların devam etmesi ve bilhassa bunların kişinin işini, aile ilgilerini, toplumsal hayatını ya da günlük fonksiyonelliğini etkilemeye başlaması kıymetlendirme için değerli işaretlerdir. Kendine ziyan verme fikirlerinin, besbelli ümitsizliğin yahut alkol ve madde kullanımında artışın eşlik etmesi durumunda ise yardım aramak ertelenmemelidir. Tesirli psikoterapi ve gerektiğinde ilaç tedavisi seçeneklerinin bulunduğunu da vurgulamak gerekir.”
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
